از نقشه ۱۴۰۹ تا واقعیت پرموانع ترافیکی
با وجود اعلام دبیر شورای عالی ترافیک کشور درباره آغاز یکپارچهسازی حملونقل بین تهران و شهرهای اطراف، بیش از ۱۵ سال است که وعدهها روی کاغذ مانده است. بر اساس اسناد بالادستی، مجموعه شهری تهران شامل پایتخت و شهرهای اقماری بزرگ به ۱۸ خط ریلی با طول مؤثر حداقل ۴۳۰ کیلومتر نیاز دارد تا شبکه ریلی و حومه تکمیل شود، اما آمارها نشان میدهد تنها ۵۵ درصد توسعه حملونقل ریلی و اتوبوس بینشهری محقق شده است. نتیجه این تعلل، ادامه چرخه ترافیک سنگین در ورودیها و معابر شهری است، جایی که خودروهای شخصی هنوز محور اصلی جابهجایی مردم باقی ماندهاند.
مجتبی شفیعی، دبیر شورای عالی ترافیک کشور، درباره اهمیت این موضوع به خبرگزاری ایسنا گفت که «بخشی از ناوگان جدید و زیرساختهای ریلی و جادهای به یکپارچهسازی حملونقل بین تهران و شهرهای اطراف اختصاص مییابد تا رفتوآمدها نظم پیدا کرده و الگویی برای سایر کلانشهرها شود.» این اقدام در حقیقت، بازطراحی نقشه ۱۴۰۹ شبکه حملونقل ریلی تهران و حومه است، که بر اساس دو سند بالادست، «طرح جامع شهر تهران» و «طرح جامع حملونقل و ترافیک شهر تهران»، در یکصد و ششمین جلسه دوره سوم خرداد ۸۷ به تصویب رسیده است. بر اساس این نقشه، مجموعه شهری تهران به ۱۸ خط ریلی با طول مؤثر حداقل ۴۳۰ کیلومتر نیاز دارد.
نقشه راه ریلی تهران
بر اساس مستندات موجود، نقشه توسعه حملونقل ریلی تهران هشت خط مترو در داخل محدوده شهری، شامل مناطق ۲۲گانه پایتخت، پیشبینی کرده است که با عنوان «مترو سنگین شهری» شناخته میشوند. طول مؤثر، یعنی طول ریل مسافری این خطوط هشتگانه، ۲۵۱ کیلومتر برآورد شده است. افزون بر آن، چهار خط سریعالسیر نیز در نظر گرفته شده که تهران را به شهرهای اقماری اطراف متصل میکند و از آنها با عنوان «اکسپرس» یاد میشود. این خطوط از یک شهر اقماری بیرون پایتخت آغاز و با عبور از دل تهران، به یک شهر اقماری دیگر در حومه ختم میشوند. هرچند تعداد ایستگاههای این خطوط کمتر از مترو است، اما چند ایستگاه مهم داخل محدوده شهری تهران دارند. طول کل خطوط اکسپرس در نقشه ۱۴۰۹ شبکه حملونقل ریلی تهران بزرگ، ۱۷۹ کیلومتر پیشبینی شده است. علاوه بر این، یک خط منوریل و پنج خط قطار سبک شهری (LRT) نیز طراحی شدهاند که مجموعاً ۶۰ کیلومتر طول دارند. اگر خطوط منوریل و LRT را در محاسبات بهعنوان خطوط ریلی لازمالاجرا در نظر بگیریم، مجموع طول مؤثر شبکه ریلی تهران تا سال ۱۴۰۹ باید به مرز ۵۰۰ کیلومتر برسد. این برنامه، چشماندازی جامع از توسعه حملونقل ریلی و رفع معضل ترافیک پایتخت و حومه ارائه میدهد و اهمیت اجرای آن برای نظم و تسهیل رفتوآمدها غیرقابل انکار است.
چالشهای تحقق نقشه ۱۴۰۹
تا سال ۱۴۰۹ کمتر از یک دهه باقی مانده است، اما بر اساس اظهارات مقامات مسئول، هنوز بخش عمده جابهجایی درون پایتخت و مسیرهای میان تهران و شهرهای اقماری، به جای حملونقل عمومی و شبکه ریلی، با خودروهای شخصی انجام میشود. در زمان طراحی نقشه شبکه ریلی، هدف اصلی بهبود ترافیک و کاهش آلودگی هوای پایتخت بود؛ مسألهای که امروز به بحرانیترین حد خود رسیده است.
با گذشت سالها و خاک خوردن تمام مطالعات ترافیکی، رویکرد تازهای شکل گرفته است که بر پایه آن، حملونقل مجموعه شهری بهصورت واحد دیده میشود و یک متولی مشخص خواهد داشت. بر همین اساس، شهرداری تهران مأمور شده در مطالعات جامع حملونقل و ترافیک، موضوع یکپارچگی رفتوآمدها را مدنظر قرار دهد. در این مطالعات جدید، رفتوآمدهای بین تهران و شهرهای اطراف بهطور ویژه بررسی شده و زیرساختهای مورد نیاز، از جمله خطوط ریلی، مسیرهای غیرریلی، اتوبوس، ون و تاکسی، تعیین شدهاند. در این شرایط، روزانه هزاران مسافر ساعتها در ترافیک سنگین گرفتار میشوند؛ در حالی که هزینه جابهجایی مسافر بسیار بالاست. پرسش اساسی این است که آیا میتوان به رویکرد نوین و تلاشهای دولت و شهرداری تهران برای ساماندهی ترافیک و ارتقای حملونقل شهری امید بست یا خیر.
مجتبی شفیعی، دبیر شورای عالی ترافیک کشور، درباره اهمیت این موضوع به خبرگزاری ایسنا گفت که «بخشی از ناوگان جدید و زیرساختهای ریلی و جادهای به یکپارچهسازی حملونقل بین تهران و شهرهای اطراف اختصاص مییابد تا رفتوآمدها نظم پیدا کرده و الگویی برای سایر کلانشهرها شود.» این اقدام در حقیقت، بازطراحی نقشه ۱۴۰۹ شبکه حملونقل ریلی تهران و حومه است، که بر اساس دو سند بالادست، «طرح جامع شهر تهران» و «طرح جامع حملونقل و ترافیک شهر تهران»، در یکصد و ششمین جلسه دوره سوم خرداد ۸۷ به تصویب رسیده است. بر اساس این نقشه، مجموعه شهری تهران به ۱۸ خط ریلی با طول مؤثر حداقل ۴۳۰ کیلومتر نیاز دارد.
نقشه راه ریلی تهران
بر اساس مستندات موجود، نقشه توسعه حملونقل ریلی تهران هشت خط مترو در داخل محدوده شهری، شامل مناطق ۲۲گانه پایتخت، پیشبینی کرده است که با عنوان «مترو سنگین شهری» شناخته میشوند. طول مؤثر، یعنی طول ریل مسافری این خطوط هشتگانه، ۲۵۱ کیلومتر برآورد شده است. افزون بر آن، چهار خط سریعالسیر نیز در نظر گرفته شده که تهران را به شهرهای اقماری اطراف متصل میکند و از آنها با عنوان «اکسپرس» یاد میشود. این خطوط از یک شهر اقماری بیرون پایتخت آغاز و با عبور از دل تهران، به یک شهر اقماری دیگر در حومه ختم میشوند. هرچند تعداد ایستگاههای این خطوط کمتر از مترو است، اما چند ایستگاه مهم داخل محدوده شهری تهران دارند. طول کل خطوط اکسپرس در نقشه ۱۴۰۹ شبکه حملونقل ریلی تهران بزرگ، ۱۷۹ کیلومتر پیشبینی شده است. علاوه بر این، یک خط منوریل و پنج خط قطار سبک شهری (LRT) نیز طراحی شدهاند که مجموعاً ۶۰ کیلومتر طول دارند. اگر خطوط منوریل و LRT را در محاسبات بهعنوان خطوط ریلی لازمالاجرا در نظر بگیریم، مجموع طول مؤثر شبکه ریلی تهران تا سال ۱۴۰۹ باید به مرز ۵۰۰ کیلومتر برسد. این برنامه، چشماندازی جامع از توسعه حملونقل ریلی و رفع معضل ترافیک پایتخت و حومه ارائه میدهد و اهمیت اجرای آن برای نظم و تسهیل رفتوآمدها غیرقابل انکار است.
چالشهای تحقق نقشه ۱۴۰۹
تا سال ۱۴۰۹ کمتر از یک دهه باقی مانده است، اما بر اساس اظهارات مقامات مسئول، هنوز بخش عمده جابهجایی درون پایتخت و مسیرهای میان تهران و شهرهای اقماری، به جای حملونقل عمومی و شبکه ریلی، با خودروهای شخصی انجام میشود. در زمان طراحی نقشه شبکه ریلی، هدف اصلی بهبود ترافیک و کاهش آلودگی هوای پایتخت بود؛ مسألهای که امروز به بحرانیترین حد خود رسیده است.
با گذشت سالها و خاک خوردن تمام مطالعات ترافیکی، رویکرد تازهای شکل گرفته است که بر پایه آن، حملونقل مجموعه شهری بهصورت واحد دیده میشود و یک متولی مشخص خواهد داشت. بر همین اساس، شهرداری تهران مأمور شده در مطالعات جامع حملونقل و ترافیک، موضوع یکپارچگی رفتوآمدها را مدنظر قرار دهد. در این مطالعات جدید، رفتوآمدهای بین تهران و شهرهای اطراف بهطور ویژه بررسی شده و زیرساختهای مورد نیاز، از جمله خطوط ریلی، مسیرهای غیرریلی، اتوبوس، ون و تاکسی، تعیین شدهاند. در این شرایط، روزانه هزاران مسافر ساعتها در ترافیک سنگین گرفتار میشوند؛ در حالی که هزینه جابهجایی مسافر بسیار بالاست. پرسش اساسی این است که آیا میتوان به رویکرد نوین و تلاشهای دولت و شهرداری تهران برای ساماندهی ترافیک و ارتقای حملونقل شهری امید بست یا خیر.