3 دهه انتظار برای بازگشت مسکن استیجار
مجید انتظاری روزنامه نگار
در دهه ۷۰، وزارت مسکن با همکاری شهرداریها طرح تولید و عرضه مسکن اجارهای با عنوان الگوی اجارهداری را اجرا کرد که بیشتر به شکل «اجاره به شرط تملیک» طراحی شده بود. دولت در ابتدا مسئولیت اجرای پروژه را بر عهده گرفت، اما مشکلات بوروکراتیک باعث شد پس از چند سال، مدیریت آن به یک شرکت خصوصی واگذار شود. این شرکت واحدها را تکمیل و اواسط دهه ۸۰ به متقاضیان تحویل داد. طرح شامل واگذاری زمین به انبوهسازان برای ساخت و اجاره پنجساله بود، اما این طرح در نهایت موفقیتآمیز نبود و با تغییر مدیریت وزارتخانه بهطور رسمی متوقف شد. حال دولت قصد دارد طرح مسکن استیجار را پس از سه دهه از اجرای یک طرح عقیممانده مجدداً احیا کند.
احیای یک طرح فراموش شده
اوایل امسال وزارت راه و شهرسازی دولت چهاردهم اعلام کرد که مسکن استیجار را در دستور کار قرار داده است. دولت قصد دارد طرح مسکن استیجار را پس از سه دهه از اجرای یک طرح عقیممانده مجدداً احیا کند. شاید یکی از دلایل عدم توفیق و ادامه نیافتن طرح آن بود که به صورت اجاره به شرط اجرا شد و دست دولت برای کنترل و مدیریت بازار اجاره، خالی ماند.
مسئولان وزارت راه و شهرسازی دولت چهاردهم میگویند که از تجارب جهانی و طرحهای قبلی اجرا شده در ایران استفاده خواهند کرد. حبیبالله طاهرخانی ـ معاون مسکن و ساختمان وزیر راه و شهرسازی ـ در گفتوگو با آتیهنو به مهمترین پاشنه آشیل طرح دهه 70 اشاره میکند که پس از واگذاری واحدها به مستأجران عملاً دولت نقش خود را برای تنظیمگری در بازار اجاره از دست داد. او میگوید که در طرح جدید قصد داریم عمده واحدها را در تملک دولت نگه داریم و پس از حداکثر پنج سال با توانمند شدن متقاضیان، واحدهای مسکونی را در اختیار دیگر افراد مشمول در دهکهای پایین قرار دهیم.
سرنوشت تلخ مسکن مهر
از طرف دیگر، دولت با دو طرح ناموفق مسکن مهر و مسکن ملی که شش دولت را درگیر خود کرد مواجه است. مسکن مهر که در سال 1386 آغاز شد از آن جهت ناموفق تلقی میشود که به دلیل عدم توانایی متقاضیان در پرداخت آورده و ناتوانی دولت در تأمین خدمات زیربنایی و روبنایی هنوز برخی واحدهای آن در مناطقی مثل شهر جدید پردیس در اطراف تهران تکمیل نشده است. پردیس از سال 1389 که پروژه مسکن مهر در آن تعریف شد هنوز از مشکلات متعدد آن از جمله اجرای زیرساختها و خدمات رها نشده است.
طاهرخانی با اشاره به این موضوع گفت: «بسیاری از خانوارهای کمدرآمد به دلیل ناتوانی در تأمین سهم آورده، قادر به ورود به طرحهای تامین مسکن ملکی نیستند. برخی از آنها نیز با توجه به مشکلات مالی و معیشتی در ادامه راه ناگزیر به انصراف و یا فروش امتیاز خود به دهکهای درآمدی بالاتر میشوند و به رغم هزینه قابل توجه در حوزه تأمین زمین، زیرساختها و تسهیلات، بیمسکنها، مسکندار نمیشوند.»
مجموع این عملکردها، تجربیات و برنامهها وزارت راه و شهرسازی را بر آن داشت تا مسکن استیجار عمومی را روی میز سیاستگذار بگذارد.
همفکری با مسئولان کره جنوبی
شهریور امسال نشست مشترک مسئولان مسکن ایران و کره جنوبی برای بررسی تجربه کشور کره جنوبی در حوزه اجارهداری حرفهای و تأمین مسکن استیجاری با اولویت دهکهای کمدرآمد در وزارت راه و شهرسازی برگزار شد. کشور کره جنوبی از حدود شش دهه گذشته در حوزه تأمین و عرضه مسکن استیجاری به اقشار کمدرآمد ورود کرده و این دهکها را در صورت نیاز حتی تا ۵۰ سال حمایت میکند.
فرزانه صادق - وزیر راه و شهرسازی - اردیبهشت امسال با تأکید بر تنوع در ساختوسازهای بخش مسکن، از برنامه دولت برای تنظیمگری در بازار اجاره خبر داد و گفت: «مسکن استیجاری در دستور کار قرار گرفته و بخشی از اراضی مورد نیاز برای این نوع از مسکن توسط دولت تأمین میشود و با اولویت در اختیار زوجهای جوان قرار خواهد گرفت.»
فروش املاک لوکس دولت
حبیبالله طاهرخانی در گفتوگو با آتیهنو تصریح کرد: «وزارت راه و شهرسازی در قالب طرح استیجار و به اتکای املاک و داراییهای عموماً لوکس در اختیار وزارتخانه که فروخته یا تهاتر میشوند تا پایان سال جاری ۱۰ هزار واحد مسکونی را تملک میکند و در اختیار زوجهای جوان متقاضی بازار اجاره قرار میدهد.»
او افزود: «این ۱۰ هزار واحد به عنوان برنامه کوتاهمدت برای این منظور اجرا میشود که آثار آن را ببینیم. مخاطبان این طرح نیز زوجهای جوانی هستند که حداکثر پنج سال از زمان ازدواج آنها گذشته است.»
معاون مسکن و ساختمان وزیر راه و شهرسازی تأکید کرد: «وجه دوم طرح استیجار عمومی، برنامه میانمدت است؛ به این صورت که ما اراضی و زمینهای مجموعه وزارت راه و شهرسازی را اهرم خواهیم کرد و از طریق همکاری با بخش خصوصی، انبوهسازان، سازندگان، نهادهای عمومی غیردولتی و خیرین این سیاست را دنبال میکنیم.»
ثبتنام مسکن استیجار
حبیبالله طاهرخانی، معاون وزیر راه و شهرسازی، با اشاره به برنامهریزی طرح مسکن استیجار عمومی در سامانه تِم، اعلام کرد که تمامی استانها فعالیت خود را آغاز کرده و ظرفیتهای خود را اعلام میکنند. متقاضیان میتوانند بهصورت مستقیم در سامانه ثبتنام کنند و با توجه به شرایط مشخص شده، نیازی به تشکیل صف طولانی نیست. به گفته او، افرادی که مجرد هستند، بیش از پنج سال از زمان ازدواج آنها گذشته یا در دهکهای درآمدی بالا قرار دارند، امکان ثبتنام نخواهند داشت.
او تأکید کرد که ارزیابی شرایط متقاضیان، اولویتبندی و اتصال آنها به واحدهای مسکونی به شکل شفاف و الکترونیکی انجام میشود تا هیچگونه مداخله و دستکاری انسانی امکانپذیر نباشد. پس از تأیید واجد شرایط بودن، افراد برای اقدامات بعدی و تنظیم قرارداد به واحدهای مسکونی معرفی میشوند.
معاون وزیر درباره زمان آغاز ثبتنام گفت که این فرایند تا یکی-دو ماه آینده بهطور رسمی آغاز میشود و در برخی استانهای پیشرو ممکن است زودتر اجرا شود. او خاطر نشان کرد که برنامه مسکن استیجار عمومی عمدتاً برای کلانشهرها و مناطقی طراحی شده که با محدودیت تأمین مسکن ملی مواجه هستند. در شهر تهران، اراضی فاقد کاربری یا غیرمرتبط و بافت فرسوده گسترده فرصت مناسبی برای اجرای این طرح فراهم میکند. با این حال، تسهیل شرایط ساخت و بارگذاری واحدها ضروری است. برای تأمین مسکن استیجار در تهران، شهرهای اطراف مانند اسلامشهر، واوان و اندیشه نیز میتوانند ظرفیت مهمی برای پاسخگویی به نیازهای اجارهای شهروندان فراهم کنند.
احیای یک طرح فراموش شده
اوایل امسال وزارت راه و شهرسازی دولت چهاردهم اعلام کرد که مسکن استیجار را در دستور کار قرار داده است. دولت قصد دارد طرح مسکن استیجار را پس از سه دهه از اجرای یک طرح عقیممانده مجدداً احیا کند. شاید یکی از دلایل عدم توفیق و ادامه نیافتن طرح آن بود که به صورت اجاره به شرط اجرا شد و دست دولت برای کنترل و مدیریت بازار اجاره، خالی ماند.
مسئولان وزارت راه و شهرسازی دولت چهاردهم میگویند که از تجارب جهانی و طرحهای قبلی اجرا شده در ایران استفاده خواهند کرد. حبیبالله طاهرخانی ـ معاون مسکن و ساختمان وزیر راه و شهرسازی ـ در گفتوگو با آتیهنو به مهمترین پاشنه آشیل طرح دهه 70 اشاره میکند که پس از واگذاری واحدها به مستأجران عملاً دولت نقش خود را برای تنظیمگری در بازار اجاره از دست داد. او میگوید که در طرح جدید قصد داریم عمده واحدها را در تملک دولت نگه داریم و پس از حداکثر پنج سال با توانمند شدن متقاضیان، واحدهای مسکونی را در اختیار دیگر افراد مشمول در دهکهای پایین قرار دهیم.
سرنوشت تلخ مسکن مهر
از طرف دیگر، دولت با دو طرح ناموفق مسکن مهر و مسکن ملی که شش دولت را درگیر خود کرد مواجه است. مسکن مهر که در سال 1386 آغاز شد از آن جهت ناموفق تلقی میشود که به دلیل عدم توانایی متقاضیان در پرداخت آورده و ناتوانی دولت در تأمین خدمات زیربنایی و روبنایی هنوز برخی واحدهای آن در مناطقی مثل شهر جدید پردیس در اطراف تهران تکمیل نشده است. پردیس از سال 1389 که پروژه مسکن مهر در آن تعریف شد هنوز از مشکلات متعدد آن از جمله اجرای زیرساختها و خدمات رها نشده است.
طاهرخانی با اشاره به این موضوع گفت: «بسیاری از خانوارهای کمدرآمد به دلیل ناتوانی در تأمین سهم آورده، قادر به ورود به طرحهای تامین مسکن ملکی نیستند. برخی از آنها نیز با توجه به مشکلات مالی و معیشتی در ادامه راه ناگزیر به انصراف و یا فروش امتیاز خود به دهکهای درآمدی بالاتر میشوند و به رغم هزینه قابل توجه در حوزه تأمین زمین، زیرساختها و تسهیلات، بیمسکنها، مسکندار نمیشوند.»
مجموع این عملکردها، تجربیات و برنامهها وزارت راه و شهرسازی را بر آن داشت تا مسکن استیجار عمومی را روی میز سیاستگذار بگذارد.
همفکری با مسئولان کره جنوبی
شهریور امسال نشست مشترک مسئولان مسکن ایران و کره جنوبی برای بررسی تجربه کشور کره جنوبی در حوزه اجارهداری حرفهای و تأمین مسکن استیجاری با اولویت دهکهای کمدرآمد در وزارت راه و شهرسازی برگزار شد. کشور کره جنوبی از حدود شش دهه گذشته در حوزه تأمین و عرضه مسکن استیجاری به اقشار کمدرآمد ورود کرده و این دهکها را در صورت نیاز حتی تا ۵۰ سال حمایت میکند.
فرزانه صادق - وزیر راه و شهرسازی - اردیبهشت امسال با تأکید بر تنوع در ساختوسازهای بخش مسکن، از برنامه دولت برای تنظیمگری در بازار اجاره خبر داد و گفت: «مسکن استیجاری در دستور کار قرار گرفته و بخشی از اراضی مورد نیاز برای این نوع از مسکن توسط دولت تأمین میشود و با اولویت در اختیار زوجهای جوان قرار خواهد گرفت.»
فروش املاک لوکس دولت
حبیبالله طاهرخانی در گفتوگو با آتیهنو تصریح کرد: «وزارت راه و شهرسازی در قالب طرح استیجار و به اتکای املاک و داراییهای عموماً لوکس در اختیار وزارتخانه که فروخته یا تهاتر میشوند تا پایان سال جاری ۱۰ هزار واحد مسکونی را تملک میکند و در اختیار زوجهای جوان متقاضی بازار اجاره قرار میدهد.»
او افزود: «این ۱۰ هزار واحد به عنوان برنامه کوتاهمدت برای این منظور اجرا میشود که آثار آن را ببینیم. مخاطبان این طرح نیز زوجهای جوانی هستند که حداکثر پنج سال از زمان ازدواج آنها گذشته است.»
معاون مسکن و ساختمان وزیر راه و شهرسازی تأکید کرد: «وجه دوم طرح استیجار عمومی، برنامه میانمدت است؛ به این صورت که ما اراضی و زمینهای مجموعه وزارت راه و شهرسازی را اهرم خواهیم کرد و از طریق همکاری با بخش خصوصی، انبوهسازان، سازندگان، نهادهای عمومی غیردولتی و خیرین این سیاست را دنبال میکنیم.»
ثبتنام مسکن استیجار
حبیبالله طاهرخانی، معاون وزیر راه و شهرسازی، با اشاره به برنامهریزی طرح مسکن استیجار عمومی در سامانه تِم، اعلام کرد که تمامی استانها فعالیت خود را آغاز کرده و ظرفیتهای خود را اعلام میکنند. متقاضیان میتوانند بهصورت مستقیم در سامانه ثبتنام کنند و با توجه به شرایط مشخص شده، نیازی به تشکیل صف طولانی نیست. به گفته او، افرادی که مجرد هستند، بیش از پنج سال از زمان ازدواج آنها گذشته یا در دهکهای درآمدی بالا قرار دارند، امکان ثبتنام نخواهند داشت.
او تأکید کرد که ارزیابی شرایط متقاضیان، اولویتبندی و اتصال آنها به واحدهای مسکونی به شکل شفاف و الکترونیکی انجام میشود تا هیچگونه مداخله و دستکاری انسانی امکانپذیر نباشد. پس از تأیید واجد شرایط بودن، افراد برای اقدامات بعدی و تنظیم قرارداد به واحدهای مسکونی معرفی میشوند.
معاون وزیر درباره زمان آغاز ثبتنام گفت که این فرایند تا یکی-دو ماه آینده بهطور رسمی آغاز میشود و در برخی استانهای پیشرو ممکن است زودتر اجرا شود. او خاطر نشان کرد که برنامه مسکن استیجار عمومی عمدتاً برای کلانشهرها و مناطقی طراحی شده که با محدودیت تأمین مسکن ملی مواجه هستند. در شهر تهران، اراضی فاقد کاربری یا غیرمرتبط و بافت فرسوده گسترده فرصت مناسبی برای اجرای این طرح فراهم میکند. با این حال، تسهیل شرایط ساخت و بارگذاری واحدها ضروری است. برای تأمین مسکن استیجار در تهران، شهرهای اطراف مانند اسلامشهر، واوان و اندیشه نیز میتوانند ظرفیت مهمی برای پاسخگویی به نیازهای اجارهای شهروندان فراهم کنند.