دو راهی جدید یارانه دراقتصاد ایران
حذف ارز ترجیحی، یکی از پرهزینهترین سیاستهای حمایتی سالهای اخیر را وارد مرحلهای تازه کرده است؛ سیاستی که سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار منابع ارزی کشور را به واردات کالاهای اساسی اختصاص میداد، اما نه به ثبات قیمتها انجامید و نه به حل مشکلات تولید. به گفته احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، نوسان در تخصیص ارز، اثرپذیری شدید نهادهها از نرخ ارز و افزایش چندبرابری قیمت اقلامی چون جو، ذرت و کنجاله، عملاً یارانه ارزی را از هدف اصلی خود دور کرد و فشار نهایی را به مصرفکننده منتقل ساخت. بر همین اساس و با توافق دولت و مجلس، از ۱۷ دیماه امسال یارانه کالاهای اساسی بهجای ابتدای زنجیره، مستقیماً به مردم پرداخت شد. در قالب این سیاست، چهار میلیون تومان اعتبار برای چهار ماه بهصورت یکجا به حساب سرپرستان خانوار واریز شده تا امکان خرید اقلام ضروری از شبکه گسترده فروشگاههای طرف قرارداد فراهم شود. این گزارش به بررسی ابعاد سیاست تازه دولت در بازطراحی نظام حمایت معیشتی میپردازد.
مهناز مهرداد روزنامه نگار
2 شیوه دریافت کالابرگ
عرضه کالابرگ این بار با شکلی متفاوت مواجه شد و مردم از بهمن ماه میتوانند خود انتخاب کنند که این رقم را به چه شکل دریافت کنند. در روش اول، افراد میتوانند اعتبار خود را بر مبنای سلیقه خود از بین ۱۱ قلم کالا، انتخاب و خرید کنند و در صورتی که میزان خرید آنها از اعتبارشان بیشتر باشد، باید مابهالتفاوت آن را از جیب پرداخت کنند. اما بر اساس شیوه دوم، بستهای از کالاها که حدود ۷۵۰ کیلوکالری را فراهم میکند، مردم میتوانند با پرداخت حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان بسته به نوع کالا (برنج ۱۶۰ هزار تومان و یا ۱۹۰ هزار تومان) آن بسته را دریافت کنند که این بسته در بهمن، اسفند و فروردین عرضه خواهد شد، با این شرط که مبلغ ریالی پرداختی مردم ثابت خواهد ماند.
نحوه فعالسازی روش دوم کالابرگ
متقاضیان روش دوم کالابرگ تا جمعه ۱۰ بهمن فرصت دارند تا با شمارهگیری کد دستوری #۱۴۶۳*۵۰۰* و انتخاب گزینه ۵ (روش دوم کالابرگ)، کد ملی سرپرست خانوار و کد پستی محل سکونت را ارسال کنند و پس از آن، روش دوم کالابرگ برای آنان برنامهریزی و منظور میشود.
ارزش ریالی بسته دوم
طبق آنچه پیش از این اعلام شده در روش دوم کالابرگ افراد به ازای پرداخت 300 یا 350 هزار تومان بستهای شامل ۹ قلم (مرغ ۱.۵ کیلو گرم، روغن ۸۱۰ گرم، تخم مرغ یک کیلو گرم، برنج یک کیلو گرم، قند و شکر ۵۰۰ گرم، ماکارونی ۷۰۰ گرم، شیر کم چرب بسته نایلونی ۹۰۰ گرم، پنیر یو اف ۴۰۰ گرمی، ماست کم چرب ۹۰۰ گرمی) دریافت خواهند کرد. اختلاف قیمت 50 هزارتومانی اشاره شده هم بستگی به نوع برنج یا مرغ منجمد و کشتار روز دارد و در نهایت فروشنده مکلف است قیمت دقیق را به خریدار اطلاع دهد. اما اینکه این بسته چقدر ارزش دارد را میتوان تاحدودی تخمین زد. اگر قیمت مرغ را بر اساس آنچه بطور مصوب اعلام شده 278 هزار تومان در نظر بگیریم 1.5 کیلو مرغ قیمتی حدود 417 هزار تومان دارد. روغن 810 گرمی نیز بر اساس قیمت مصوب 217 هزار تومان است. یک کیلوگرم تخم مرغ نیز قیمتی حدود 180 هزار تومان، برنج کیلویی 160 یا 190 هزار تومان(بسته به انتخاب خریدار)، نیم کیلوگرم قند بطور تقریبی حدود 50 هزار تومان، نیم کلیو شکر به طور تقریبی حدود 50 هزار تومان، ماکارونی 700 گرمی بر اساس برند بین 40 تا 50 هزار تومان، شیر کم چرب نایلونی 900 گرمی حدود 25 تا 35 هزار تومان بر اساس نوع برند، پنیر یو اف ۴۰۰ گرمی بر اساس برند انتخاب شده بین 90 تا 160 هزار تومان و ماست کم چرب ۹۰۰ گرمی حدود 85 تا 100 هزار تومان قیمت دارند که در کمترین حالت ممکن، مجموع این اقلام بیش از یک میلیون و 314 هزار تومان با برنج 160 هزار تومانی خواهد بود.
کدام شیوه بهتر است؟
برای بسیاری مردم جای سؤال است که کدام شیوه دریافت یارانه بیشتر به معیشت آنها کمک میکند که در این باره باید توضیحات را مد نظر قرار داد. در شیوه اول دریافت کالابرگ افراد در برابر دریافت مبلغ یک میلیون تومان از حق انتخاب برخوردار خواهند بود و بطور مثال یک خانواده میتواند مبلغ کالابرگ یک نفر را به خرید دو کیلو برنج اعلا اختصاص دهد، اما در شیوه دوم قدرت انتخاب فرد در انتخاب برند و نوع کالا محدود خواهد بود. البته در بسیاری اقلام مانند مرغ و تخم مرغ یا روغن شاید این نکته کمتر به چشم بیاید اما در اقلامی به ویژه مانند برنج تفاوت خود را نشان خواهد داد. همچنین در شیوه دوم جای حبوبات در میان گروههای کالایی خالی است اما در شیوه اول افراد در صورت تمایل میتوانند کالابرگ خود را به خرید انواع حبوبات اختصاص دهند.
چرایی اجرای تأخیر در شیوه دوم
اعلام جزئیات شیوه دوم با کمی وقفه و همزمانی این طرح با نوسانات قیمتی در برخی اقلام، این شائبه را ایجاد کرد که دولت برای مهار افزایش قیمتها، ناچار به تعریف بستههای کالایی با قیمت و تأمینکننده مشخص شده است. علی مدنیزاده وزیر امور اقتصادی و دارایی با رد این برداشت تأکید میکند که «مدل دوم کالابرگ از ابتدا جزو سناریوهای مصوب دولت بوده و تأخیر در اجرای آن ارتباطی با نگرانی از افزایش قیمتها ندارد.» به گفته وی، «از نخستین مراحل طراحی این طرح، مقرر شده بود دو شیوه «اعتبار خرید با انتخاب آزاد مردم» و «تحویل بسته کالایی» بهصورت توأمان و بر اساس ترجیح خانوارها اجرا شود، اما اجرای مدل دوم نیازمند فراهمشدن تمهیدات اجرایی و حقوقی خاصی بوده است.» احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، نیز علت عدم اجرای این شیوه در گذشته را اینگونه اعلام میکند: «علت اینکه تا کنون این طرح اجرا نشده این است که کالابرگ را به طور مستمر پرداخت نمیکردیم.
بودجه تخصیصی چگونه تأمین میشود؟
نگرانی بایت تأمین منابع لازم برای اجرای ادامهدار طرح کالابرگ از دیگر دغدغههایی است که گاه در میان مردم وجود دارد. وزیر اقتصاد با رد این دیدگاه که کسری بودجه ممکن است مانع افزایش اعتبار کالابرگ متناسب با تورم شود، تصریح میکند: «منابع این طرح بهطور مشخص در ساختار بودجه دیده شده و برای آن حساب و صندوق مجزایی تعریف شده است. بر این اساس، در صورت افزایش نرخ ارز، منابع متناظر در این صندوق تجمیع و مستقیماً برای تقویت اعتبار کالابرگ استفاده میشود.» به گفته مدنیزاده، «این سازوکار باعث میشود کالابرگ برخلاف تجربههای گذشته، به یک عدد ریالی ثابت محدود نشود و همگام با شرایط اقتصادی تعدیل شود.» در واقع در گذشته ارز ترجیحی و منابع نفتی بهطور مستقیم به معیشت مردم گره خورده بود و هر نوسان در این بخشها، مشکلاتی را ایجاد میکرد. اما در سیاست جدید، این دو حوزه از یکدیگر جدا شدهاند؛ بهگونهای که منابع مرتبط با معیشت در حسابی مستقل تأمین میشود و در عین حال درآمدهای ارزی نفت نیز در مسیر مشخص خود مدیریت خواهد شد. به گفته وزیر اقتصاد، این تفکیک به دولت امکان میدهد با اطمینان بیشتری از تداوم حمایت معیشتی، ثبات را در سیاست کالابرگ حفظ کند.
خرید چندباره یا یکباره؟
هر خانوار میتواند اقلام که نام برده شد را یکجا در یک فروشگاه طرف قرارداد یا هر کدام از اقلام را در فروشگاههای مختلف و در زمانهای متفاوت خریداری کند. در این زمینه هیچ محدودیتی وجود ندارد.
روش دوم کالابرگ با هدف حفظ قدرت خرید مردم به هموطنان عزیز اطمینان میدهد که این ۹ کالا را با قیمت مشخص و ثابت طی دوره سه ماهه دریافت میکنند و برای تولیدکنندگان و فروشندگان نیز تضمین فروش را میدهد و بر قیمت بازاری و رقابت، اثر مثبت داشته و از نوسان قیمت جلوگیری میکند. یعقوب اندایش، معاون رفاه وزارت تعاون، در خصوص افرادی که ممکن است حساب یا کارت بانکی نداشته باشند، خاطرنشان میکند: «فرد با مراجعه به برنامه «شمیم» میتواند کد پرداخت برای خرید کالابرگ را دریافت و از طریق بارکدخوان از اعتبار کالابرگ خود استفاده کند.» البته افرادی که کارت بانکی آنها به دلیل موضوعات قضایی مسدود شده باید از طریق مراجع قضایی موضوع را پیگیری کنند.
شما سرپرست خانوار نیستید
برخی متقاضیان کالابرگ ممکن است هنگام بررسی وضعیت خود با پیام «شما سرپرست خانوار نیستید» مواجه شوند؛ پیامی که لزوماً به معنای محرومیت از دریافت حمایت معیشتی نیست. طبق توضیحات معاون رفاه و امور اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، این گروه از افراد باید برای اصلاح ساختار خانوار به سامانه سازمان ثبت احوال به نشانی ncr.ir مراجعه کنند. پس از ثبت تغییرات و تأیید نهایی، اطلاعات جدید در دهم هر ماه به وزارت رفاه ارسال و مبنای پرداختهای بعدی قرار میگیرد. در عین حال، مسئولان تأکید کردهاند که در حال حاضر برنامهای برای حذف اقشار مرفه از چرخه جدید کالابرگ وجود ندارد. درباره یارانه افرادی که پیشتر حذف شدهاند نیز اعلام شده بخشی از معترضان، در همین ماه مجدداً مشمول دریافت یارانه خواهند شد. همچنین در صورت بروز تخلف در فروشگاهها، از گرانفروشی تا تحمیل کالای ناخواسته، امکان ثبت گزارش از طریق برنامه «شمیم» فراهم است و تکرار تخلف میتواند به قطع دستگاه پوز و معرفی واحد صنفی به مراجع نظارتی منجر شود.
عرضه کالابرگ این بار با شکلی متفاوت مواجه شد و مردم از بهمن ماه میتوانند خود انتخاب کنند که این رقم را به چه شکل دریافت کنند. در روش اول، افراد میتوانند اعتبار خود را بر مبنای سلیقه خود از بین ۱۱ قلم کالا، انتخاب و خرید کنند و در صورتی که میزان خرید آنها از اعتبارشان بیشتر باشد، باید مابهالتفاوت آن را از جیب پرداخت کنند. اما بر اساس شیوه دوم، بستهای از کالاها که حدود ۷۵۰ کیلوکالری را فراهم میکند، مردم میتوانند با پرداخت حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان بسته به نوع کالا (برنج ۱۶۰ هزار تومان و یا ۱۹۰ هزار تومان) آن بسته را دریافت کنند که این بسته در بهمن، اسفند و فروردین عرضه خواهد شد، با این شرط که مبلغ ریالی پرداختی مردم ثابت خواهد ماند.
نحوه فعالسازی روش دوم کالابرگ
متقاضیان روش دوم کالابرگ تا جمعه ۱۰ بهمن فرصت دارند تا با شمارهگیری کد دستوری #۱۴۶۳*۵۰۰* و انتخاب گزینه ۵ (روش دوم کالابرگ)، کد ملی سرپرست خانوار و کد پستی محل سکونت را ارسال کنند و پس از آن، روش دوم کالابرگ برای آنان برنامهریزی و منظور میشود.
ارزش ریالی بسته دوم
طبق آنچه پیش از این اعلام شده در روش دوم کالابرگ افراد به ازای پرداخت 300 یا 350 هزار تومان بستهای شامل ۹ قلم (مرغ ۱.۵ کیلو گرم، روغن ۸۱۰ گرم، تخم مرغ یک کیلو گرم، برنج یک کیلو گرم، قند و شکر ۵۰۰ گرم، ماکارونی ۷۰۰ گرم، شیر کم چرب بسته نایلونی ۹۰۰ گرم، پنیر یو اف ۴۰۰ گرمی، ماست کم چرب ۹۰۰ گرمی) دریافت خواهند کرد. اختلاف قیمت 50 هزارتومانی اشاره شده هم بستگی به نوع برنج یا مرغ منجمد و کشتار روز دارد و در نهایت فروشنده مکلف است قیمت دقیق را به خریدار اطلاع دهد. اما اینکه این بسته چقدر ارزش دارد را میتوان تاحدودی تخمین زد. اگر قیمت مرغ را بر اساس آنچه بطور مصوب اعلام شده 278 هزار تومان در نظر بگیریم 1.5 کیلو مرغ قیمتی حدود 417 هزار تومان دارد. روغن 810 گرمی نیز بر اساس قیمت مصوب 217 هزار تومان است. یک کیلوگرم تخم مرغ نیز قیمتی حدود 180 هزار تومان، برنج کیلویی 160 یا 190 هزار تومان(بسته به انتخاب خریدار)، نیم کیلوگرم قند بطور تقریبی حدود 50 هزار تومان، نیم کلیو شکر به طور تقریبی حدود 50 هزار تومان، ماکارونی 700 گرمی بر اساس برند بین 40 تا 50 هزار تومان، شیر کم چرب نایلونی 900 گرمی حدود 25 تا 35 هزار تومان بر اساس نوع برند، پنیر یو اف ۴۰۰ گرمی بر اساس برند انتخاب شده بین 90 تا 160 هزار تومان و ماست کم چرب ۹۰۰ گرمی حدود 85 تا 100 هزار تومان قیمت دارند که در کمترین حالت ممکن، مجموع این اقلام بیش از یک میلیون و 314 هزار تومان با برنج 160 هزار تومانی خواهد بود.
کدام شیوه بهتر است؟
برای بسیاری مردم جای سؤال است که کدام شیوه دریافت یارانه بیشتر به معیشت آنها کمک میکند که در این باره باید توضیحات را مد نظر قرار داد. در شیوه اول دریافت کالابرگ افراد در برابر دریافت مبلغ یک میلیون تومان از حق انتخاب برخوردار خواهند بود و بطور مثال یک خانواده میتواند مبلغ کالابرگ یک نفر را به خرید دو کیلو برنج اعلا اختصاص دهد، اما در شیوه دوم قدرت انتخاب فرد در انتخاب برند و نوع کالا محدود خواهد بود. البته در بسیاری اقلام مانند مرغ و تخم مرغ یا روغن شاید این نکته کمتر به چشم بیاید اما در اقلامی به ویژه مانند برنج تفاوت خود را نشان خواهد داد. همچنین در شیوه دوم جای حبوبات در میان گروههای کالایی خالی است اما در شیوه اول افراد در صورت تمایل میتوانند کالابرگ خود را به خرید انواع حبوبات اختصاص دهند.
چرایی اجرای تأخیر در شیوه دوم
اعلام جزئیات شیوه دوم با کمی وقفه و همزمانی این طرح با نوسانات قیمتی در برخی اقلام، این شائبه را ایجاد کرد که دولت برای مهار افزایش قیمتها، ناچار به تعریف بستههای کالایی با قیمت و تأمینکننده مشخص شده است. علی مدنیزاده وزیر امور اقتصادی و دارایی با رد این برداشت تأکید میکند که «مدل دوم کالابرگ از ابتدا جزو سناریوهای مصوب دولت بوده و تأخیر در اجرای آن ارتباطی با نگرانی از افزایش قیمتها ندارد.» به گفته وی، «از نخستین مراحل طراحی این طرح، مقرر شده بود دو شیوه «اعتبار خرید با انتخاب آزاد مردم» و «تحویل بسته کالایی» بهصورت توأمان و بر اساس ترجیح خانوارها اجرا شود، اما اجرای مدل دوم نیازمند فراهمشدن تمهیدات اجرایی و حقوقی خاصی بوده است.» احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، نیز علت عدم اجرای این شیوه در گذشته را اینگونه اعلام میکند: «علت اینکه تا کنون این طرح اجرا نشده این است که کالابرگ را به طور مستمر پرداخت نمیکردیم.
بودجه تخصیصی چگونه تأمین میشود؟
نگرانی بایت تأمین منابع لازم برای اجرای ادامهدار طرح کالابرگ از دیگر دغدغههایی است که گاه در میان مردم وجود دارد. وزیر اقتصاد با رد این دیدگاه که کسری بودجه ممکن است مانع افزایش اعتبار کالابرگ متناسب با تورم شود، تصریح میکند: «منابع این طرح بهطور مشخص در ساختار بودجه دیده شده و برای آن حساب و صندوق مجزایی تعریف شده است. بر این اساس، در صورت افزایش نرخ ارز، منابع متناظر در این صندوق تجمیع و مستقیماً برای تقویت اعتبار کالابرگ استفاده میشود.» به گفته مدنیزاده، «این سازوکار باعث میشود کالابرگ برخلاف تجربههای گذشته، به یک عدد ریالی ثابت محدود نشود و همگام با شرایط اقتصادی تعدیل شود.» در واقع در گذشته ارز ترجیحی و منابع نفتی بهطور مستقیم به معیشت مردم گره خورده بود و هر نوسان در این بخشها، مشکلاتی را ایجاد میکرد. اما در سیاست جدید، این دو حوزه از یکدیگر جدا شدهاند؛ بهگونهای که منابع مرتبط با معیشت در حسابی مستقل تأمین میشود و در عین حال درآمدهای ارزی نفت نیز در مسیر مشخص خود مدیریت خواهد شد. به گفته وزیر اقتصاد، این تفکیک به دولت امکان میدهد با اطمینان بیشتری از تداوم حمایت معیشتی، ثبات را در سیاست کالابرگ حفظ کند.
خرید چندباره یا یکباره؟
هر خانوار میتواند اقلام که نام برده شد را یکجا در یک فروشگاه طرف قرارداد یا هر کدام از اقلام را در فروشگاههای مختلف و در زمانهای متفاوت خریداری کند. در این زمینه هیچ محدودیتی وجود ندارد.
روش دوم کالابرگ با هدف حفظ قدرت خرید مردم به هموطنان عزیز اطمینان میدهد که این ۹ کالا را با قیمت مشخص و ثابت طی دوره سه ماهه دریافت میکنند و برای تولیدکنندگان و فروشندگان نیز تضمین فروش را میدهد و بر قیمت بازاری و رقابت، اثر مثبت داشته و از نوسان قیمت جلوگیری میکند. یعقوب اندایش، معاون رفاه وزارت تعاون، در خصوص افرادی که ممکن است حساب یا کارت بانکی نداشته باشند، خاطرنشان میکند: «فرد با مراجعه به برنامه «شمیم» میتواند کد پرداخت برای خرید کالابرگ را دریافت و از طریق بارکدخوان از اعتبار کالابرگ خود استفاده کند.» البته افرادی که کارت بانکی آنها به دلیل موضوعات قضایی مسدود شده باید از طریق مراجع قضایی موضوع را پیگیری کنند.
شما سرپرست خانوار نیستید
برخی متقاضیان کالابرگ ممکن است هنگام بررسی وضعیت خود با پیام «شما سرپرست خانوار نیستید» مواجه شوند؛ پیامی که لزوماً به معنای محرومیت از دریافت حمایت معیشتی نیست. طبق توضیحات معاون رفاه و امور اقتصادی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، این گروه از افراد باید برای اصلاح ساختار خانوار به سامانه سازمان ثبت احوال به نشانی ncr.ir مراجعه کنند. پس از ثبت تغییرات و تأیید نهایی، اطلاعات جدید در دهم هر ماه به وزارت رفاه ارسال و مبنای پرداختهای بعدی قرار میگیرد. در عین حال، مسئولان تأکید کردهاند که در حال حاضر برنامهای برای حذف اقشار مرفه از چرخه جدید کالابرگ وجود ندارد. درباره یارانه افرادی که پیشتر حذف شدهاند نیز اعلام شده بخشی از معترضان، در همین ماه مجدداً مشمول دریافت یارانه خواهند شد. همچنین در صورت بروز تخلف در فروشگاهها، از گرانفروشی تا تحمیل کالای ناخواسته، امکان ثبت گزارش از طریق برنامه «شمیم» فراهم است و تکرار تخلف میتواند به قطع دستگاه پوز و معرفی واحد صنفی به مراجع نظارتی منجر شود.