طرح پایلوت پیشگیری از خودکشی در تهران
افزایش حساسیت جامعه و نهادهای مسئول نسبت به موضوع خودکشی حالا به اجرای طرحهایی منجر شده که تمرکز آنها نهفقط بر مداخله در لحظه بحران، بلکه بر پیگیری، حمایت و پیشگیری پس از اقدام است. سیدحسن موسوی چلک، معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی و رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران، میگوید این طرح پایلوت در تهران تلاش دارد خلأ مهم «رهاشدن فرد پس از ترخیص» را پر کند؛ مرحلهای که به گفته او یکی از عوامل اصلی تکرار اقدام به خودکشی است و نیازمند پیگیری سازمانیافته و حمایت همهجانبه است.
الهه ابراهیمی روزنامه نگار
«طرح ویژه خودکشی» در تهران چیست و آیا میتوان به اثرات مثبت آن امید داشت؟
پیشگیری از خودکشی، موضوعی است که سازمان بهزیستی سالها آن را دنبال میکند و اجرای حمایتها و مداخلات پس از اقدام به خودکشی، جزو وظایف شناختهشده و مسبوق به سابقه این سازمان است. این خدمات در مراکز مشاوره حضوری و اورژانس اجتماعی ارائه میشوند و شبکهای گسترده در اختیار جامعه قرار دارند. نزدیک به 3 هزار مرکز مشاوره دولتی و غیردولتی تحت پوشش سازمان در سراسر کشور فعال هستند و اورژانس اجتماعی نیز نقش مهمی در مداخلات فوری و تخصصی ایفا میکند.
ابزارهای اجرایی این طرح چگونه است؟
علاوه بر مراکز حضوری، دو خط تلفنی کلیدی برای ارائه مشاوره، مداخله و حمایت فعال هستند: خط ۱۴۸۰ با عنوان «صدای مشاور» و خط ۱۲۳ مربوط به اورژانس اجتماعی. این زیرساختها سالهاست پایدار و فعال هستند و در حوزه پیشگیری از خودکشی نقش مؤثر دارند. اجرای طرح پایلوت تهران با تمرکز بر پیگیری هدفمند افراد پس از ترخیص، گامی مؤثر در کاهش ریسک اقدام مجدد و تقویت حمایتهای اجتماعی به شمار میرود.
این طرح چه تفاوتی با اقدامات پیشین دارد؟
در چارچوب شورای اجتماعی کشور و بر اساس تقسیم کار مشخص میان دستگاهها، کمیتهای زیرمجموعه کارگروه مسائل آسیبهای اجتماعی شکل گرفته است. مدیریت این کمیته با معاونت بهداشت وزارت بهداشت است و نمایندگان سازمانهای مختلف از جمله سازمان بهزیستی، وزارت کشور، سازمان برنامه و بودجه و دیگر دستگاههای مرتبط در آن حضور دارند. یکی از دستاوردهای این همکاری، طراحی یک نظام ارجاع منسجم و تقسیم وظایف روشن میان سازمانهاست. نگرانی اصلی ما پیش از این، فقدان پیگیری منظم افراد پس از اقدام به خودکشی و ترخیص از بیمارستان بود، مرحلهای که حساسیت بسیار بالایی دارد. اکنون، با این نظام، فرد پس از ترخیص با گروههای تخصصی تماس میگیرد، وضعیت روانی او بررسی میشود و نیازمندیهایش شناسایی میشود. این پیگیری سازمانیافته هم وظیفه مراکز مشاوره و هم اورژانس اجتماعی است و نقطهای حیاتی در کاهش ریسک اقدام مجدد به شمار میرود.
این پیگیری چگونه انجام میشود و چرا اهمیت دارد؟
در ساختار اورژانس اجتماعی، مرکز مادر ویژه مداخله در بحرانهای فردی، خانوادگی و اجتماعی فعالیت میکند. پیش از این، پیگیری افراد پس از اقدام به خودکشی بهصورت پراکنده انجام میشد، اما اکنون این فرآیند به شکل اختصاصی و سازمانیافته مدیریت میشود. گروهی مشخص با افرادی که اقدام به خودکشی کردهاند اما فوت نکردهاند تماس میگیرند، وضعیت روانی آنان را ارزیابی میکنند و در صورت نیاز، به مراکز مشاوره تحت پوشش سازمان معرفی میشوند تا خدمات پس از ترخیص دریافت کنند. پژوهشها نشان میدهد کسانی که یک بار اقدام کردهاند، ریسک تکرار اقدام در آنان بهمراتب بیشتر از سایر افراد است. به همین دلیل، طرح پایلوت تهران بر حمایتهای پس از ترخیص تمرکز دارد تا نتایج آن به دقت ارزیابی شود. پیشتر تجربههایی در این زمینه وجود داشت، اما هرگز به شکل متمرکز و اختصاصی نبود که یک گروه تنها مسئول پیگیری باشد. اجرای این طرح در تهران آغاز شده و با بررسی نتایج، امکان توسعه آن به سایر استانها و مراکز فراهم خواهد شد. شایان ذکر است که این حمایتها تنها شامل فرد نیست، بلکه خانواده و اطرافیان او را نیز در بر میگیرد، امری حیاتی برای کاهش ریسک و تقویت شبکه حمایتی اجتماعی.
این اقدام ارزشمند است، اما چهتکلیفی برای کسانی که شناسایی نمیشوند وجود دارد؟
مسیر تماس برای این افراد اهمیت ویژهای دارد. هر فردی که نیازمند مشاوره باشد، میتواند با خط ۱۴۸۰ تماس بگیرد و در صورت نیاز به مداخله فوری، خط ۱۲۳ فعال است. بسیاری از افرادی که تحت فشارهای اقتصادی و اجتماعی قرار دارند، دچار افکار خودکشی میشوند و با مراکز مشاوره یا اورژانس اجتماعی تماس میگیرند و خدمات حمایتی لازم را دریافت میکنند. این سازوکار، راهی حیاتی برای شناسایی و حمایت از افراد در معرض خطر است.
اما همچنان افرادی هستند که هیچ تماسی نمیگیرند. برای شناسایی این گروه چه برنامهای وجود دارد؟
بسیاری از متخصصان آسیبهای اجتماعی بر این باورند که شناسایی میتواند از طریق نهادهایی مانند آموزشوپرورش انجام شود، بهویژه با توجه به ظهور افکار و رفتارهای خودکشی در میان نوجوانان. آموزشوپرورش نیز در کمیته فعال است و تلاش میکند نشانهها و معیارهایی تعریف شود تا افراد در معرض خطر شناسایی شوند. در شورای اجتماعی کشور، این موضوع بهطور جدی دنبال میشود تا فرآیند شناسایی محدود به یک نهاد نباشد و همه دستگاهها نقش هماهنگ و مؤثر در پیشگیری و حمایت ایفا کنند.
به نظر میرسد در سالهای اخیر مقاومت در برابر طرح موضوع خودکشی کمتر شده و شفافیت بیشتری ایجاد شده است. ارزیابی شما از این تغییر چیست؟
چند سال پیش، پرداختن به آمار و موضوع خودکشی با مقاومت قابل توجهی مواجه بود، اما خوشبختانه این سد تا حد زیادی شکسته شده است. امروز مسئولان، رسانهها و افکار عمومی حساسیت بیشتری نشان میدهند و رویکردی پیشگیرانه اتخاذ کردهاند. با این حال، ضروری است که این حساسیت محدود به خودکشی نماند و در چارچوب ارتقای سلامت روانی و اجتماعی جامعه دیده شود، موضوعی که میتواند نقطه عطفی در سیاستهای پیشگیری و حمایت اجتماعی به شمار رود.
آیا این حساسیت بهتنهایی کافی است؟
قطعاً نه. حساسیت باید به برنامههای عملیاتی و حمایتهای مستمر تبدیل شود و منابع مالی کافی اختصاص یابد تا اثربخش باشد. هدف نخست کنترل روند رشد خودکشی و در مرحله بعد کاهش آن است، اقدامی ضروری برای سلامت روانی و اجتماعی جامعه.
برای ارزیابی نتایج این طرح پایلوت چه بازه زمانی در نظر گرفته شده است؟
این طرح حداقل یک سال زمان نیاز دارد تا خروجیها بهصورت دقیق بررسی شوند. در طول اجرا ممکن است ارزیابیهای اولیه انجام شود، اما برای قضاوت نهایی و مستدل درباره اثرات آن، یک سال بازهای منطقی و کافی به شمار میرود.
در حال حاضر این طرح تنها تهران را شامل میشود؟
بله، این پروژه ویژه فعلاً محدود به تهران است. با این حال، در سایر استانها نیز مراکز مشاوره و اورژانس اجتماعی فعال هستند و خدمات خود را ارائه میدهند. در تهران تمرکز ویژه بر تماس با افرادی است که اقدام به خودکشی کردهاند، بررسی وضعیت روانی آنان و شناسایی نیازهای حمایتی آنهاست. پیشگیری از خودکشی امری پیچیده است که مستلزم همکاری همهجانبه نهادها، برنامهریزی دقیق و تأمین منابع کافی است. اجرای این طرح مسیر آغاز شدهای است و با ارزیابی دقیق نتایج آن، امید است بتوان این الگو را به سطح ملی گسترش داد و شبکه حمایتی جامعه را تقویت کرد.
پیشگیری از خودکشی، موضوعی است که سازمان بهزیستی سالها آن را دنبال میکند و اجرای حمایتها و مداخلات پس از اقدام به خودکشی، جزو وظایف شناختهشده و مسبوق به سابقه این سازمان است. این خدمات در مراکز مشاوره حضوری و اورژانس اجتماعی ارائه میشوند و شبکهای گسترده در اختیار جامعه قرار دارند. نزدیک به 3 هزار مرکز مشاوره دولتی و غیردولتی تحت پوشش سازمان در سراسر کشور فعال هستند و اورژانس اجتماعی نیز نقش مهمی در مداخلات فوری و تخصصی ایفا میکند.
ابزارهای اجرایی این طرح چگونه است؟
علاوه بر مراکز حضوری، دو خط تلفنی کلیدی برای ارائه مشاوره، مداخله و حمایت فعال هستند: خط ۱۴۸۰ با عنوان «صدای مشاور» و خط ۱۲۳ مربوط به اورژانس اجتماعی. این زیرساختها سالهاست پایدار و فعال هستند و در حوزه پیشگیری از خودکشی نقش مؤثر دارند. اجرای طرح پایلوت تهران با تمرکز بر پیگیری هدفمند افراد پس از ترخیص، گامی مؤثر در کاهش ریسک اقدام مجدد و تقویت حمایتهای اجتماعی به شمار میرود.
این طرح چه تفاوتی با اقدامات پیشین دارد؟
در چارچوب شورای اجتماعی کشور و بر اساس تقسیم کار مشخص میان دستگاهها، کمیتهای زیرمجموعه کارگروه مسائل آسیبهای اجتماعی شکل گرفته است. مدیریت این کمیته با معاونت بهداشت وزارت بهداشت است و نمایندگان سازمانهای مختلف از جمله سازمان بهزیستی، وزارت کشور، سازمان برنامه و بودجه و دیگر دستگاههای مرتبط در آن حضور دارند. یکی از دستاوردهای این همکاری، طراحی یک نظام ارجاع منسجم و تقسیم وظایف روشن میان سازمانهاست. نگرانی اصلی ما پیش از این، فقدان پیگیری منظم افراد پس از اقدام به خودکشی و ترخیص از بیمارستان بود، مرحلهای که حساسیت بسیار بالایی دارد. اکنون، با این نظام، فرد پس از ترخیص با گروههای تخصصی تماس میگیرد، وضعیت روانی او بررسی میشود و نیازمندیهایش شناسایی میشود. این پیگیری سازمانیافته هم وظیفه مراکز مشاوره و هم اورژانس اجتماعی است و نقطهای حیاتی در کاهش ریسک اقدام مجدد به شمار میرود.
این پیگیری چگونه انجام میشود و چرا اهمیت دارد؟
در ساختار اورژانس اجتماعی، مرکز مادر ویژه مداخله در بحرانهای فردی، خانوادگی و اجتماعی فعالیت میکند. پیش از این، پیگیری افراد پس از اقدام به خودکشی بهصورت پراکنده انجام میشد، اما اکنون این فرآیند به شکل اختصاصی و سازمانیافته مدیریت میشود. گروهی مشخص با افرادی که اقدام به خودکشی کردهاند اما فوت نکردهاند تماس میگیرند، وضعیت روانی آنان را ارزیابی میکنند و در صورت نیاز، به مراکز مشاوره تحت پوشش سازمان معرفی میشوند تا خدمات پس از ترخیص دریافت کنند. پژوهشها نشان میدهد کسانی که یک بار اقدام کردهاند، ریسک تکرار اقدام در آنان بهمراتب بیشتر از سایر افراد است. به همین دلیل، طرح پایلوت تهران بر حمایتهای پس از ترخیص تمرکز دارد تا نتایج آن به دقت ارزیابی شود. پیشتر تجربههایی در این زمینه وجود داشت، اما هرگز به شکل متمرکز و اختصاصی نبود که یک گروه تنها مسئول پیگیری باشد. اجرای این طرح در تهران آغاز شده و با بررسی نتایج، امکان توسعه آن به سایر استانها و مراکز فراهم خواهد شد. شایان ذکر است که این حمایتها تنها شامل فرد نیست، بلکه خانواده و اطرافیان او را نیز در بر میگیرد، امری حیاتی برای کاهش ریسک و تقویت شبکه حمایتی اجتماعی.
این اقدام ارزشمند است، اما چهتکلیفی برای کسانی که شناسایی نمیشوند وجود دارد؟
مسیر تماس برای این افراد اهمیت ویژهای دارد. هر فردی که نیازمند مشاوره باشد، میتواند با خط ۱۴۸۰ تماس بگیرد و در صورت نیاز به مداخله فوری، خط ۱۲۳ فعال است. بسیاری از افرادی که تحت فشارهای اقتصادی و اجتماعی قرار دارند، دچار افکار خودکشی میشوند و با مراکز مشاوره یا اورژانس اجتماعی تماس میگیرند و خدمات حمایتی لازم را دریافت میکنند. این سازوکار، راهی حیاتی برای شناسایی و حمایت از افراد در معرض خطر است.
اما همچنان افرادی هستند که هیچ تماسی نمیگیرند. برای شناسایی این گروه چه برنامهای وجود دارد؟
بسیاری از متخصصان آسیبهای اجتماعی بر این باورند که شناسایی میتواند از طریق نهادهایی مانند آموزشوپرورش انجام شود، بهویژه با توجه به ظهور افکار و رفتارهای خودکشی در میان نوجوانان. آموزشوپرورش نیز در کمیته فعال است و تلاش میکند نشانهها و معیارهایی تعریف شود تا افراد در معرض خطر شناسایی شوند. در شورای اجتماعی کشور، این موضوع بهطور جدی دنبال میشود تا فرآیند شناسایی محدود به یک نهاد نباشد و همه دستگاهها نقش هماهنگ و مؤثر در پیشگیری و حمایت ایفا کنند.
به نظر میرسد در سالهای اخیر مقاومت در برابر طرح موضوع خودکشی کمتر شده و شفافیت بیشتری ایجاد شده است. ارزیابی شما از این تغییر چیست؟
چند سال پیش، پرداختن به آمار و موضوع خودکشی با مقاومت قابل توجهی مواجه بود، اما خوشبختانه این سد تا حد زیادی شکسته شده است. امروز مسئولان، رسانهها و افکار عمومی حساسیت بیشتری نشان میدهند و رویکردی پیشگیرانه اتخاذ کردهاند. با این حال، ضروری است که این حساسیت محدود به خودکشی نماند و در چارچوب ارتقای سلامت روانی و اجتماعی جامعه دیده شود، موضوعی که میتواند نقطه عطفی در سیاستهای پیشگیری و حمایت اجتماعی به شمار رود.
آیا این حساسیت بهتنهایی کافی است؟
قطعاً نه. حساسیت باید به برنامههای عملیاتی و حمایتهای مستمر تبدیل شود و منابع مالی کافی اختصاص یابد تا اثربخش باشد. هدف نخست کنترل روند رشد خودکشی و در مرحله بعد کاهش آن است، اقدامی ضروری برای سلامت روانی و اجتماعی جامعه.
برای ارزیابی نتایج این طرح پایلوت چه بازه زمانی در نظر گرفته شده است؟
این طرح حداقل یک سال زمان نیاز دارد تا خروجیها بهصورت دقیق بررسی شوند. در طول اجرا ممکن است ارزیابیهای اولیه انجام شود، اما برای قضاوت نهایی و مستدل درباره اثرات آن، یک سال بازهای منطقی و کافی به شمار میرود.
در حال حاضر این طرح تنها تهران را شامل میشود؟
بله، این پروژه ویژه فعلاً محدود به تهران است. با این حال، در سایر استانها نیز مراکز مشاوره و اورژانس اجتماعی فعال هستند و خدمات خود را ارائه میدهند. در تهران تمرکز ویژه بر تماس با افرادی است که اقدام به خودکشی کردهاند، بررسی وضعیت روانی آنان و شناسایی نیازهای حمایتی آنهاست. پیشگیری از خودکشی امری پیچیده است که مستلزم همکاری همهجانبه نهادها، برنامهریزی دقیق و تأمین منابع کافی است. اجرای این طرح مسیر آغاز شدهای است و با ارزیابی دقیق نتایج آن، امید است بتوان این الگو را به سطح ملی گسترش داد و شبکه حمایتی جامعه را تقویت کرد.