آزادی بیامنیت در بازار کار دیجیتال
ایمان نظران کارشناس اشتغال
در جهان کارِ امروز، اقتصاد پلتفرمی با شتابی چشمگیر به بخشی تعیینکننده از ساختار اشتغال تبدیل شده است؛ جهانی که در آن میلیونها نفر، بدون قراردادهای متعارف و بدون امنیتی که نسلهای پیشین بدیهی میدانستند، چرخه اقتصاد دیجیتال را زنده نگه میدارند. این شکل نوین اشتغال، هرچند فرصتآفرین و منعطف است، اما وضعیت مبهم «نیمهکارمند» را پدید آورده که در آن کارگر نه از حقوق کارمندی برخوردار است و نه از استقلال حرفهای واقعی. نتیجه آنکه در غیاب بیمه، مزایای بیماری، حمایت از کارافتادگی یا حداقلهای قانونی، هر بحران فردی میتواند مسیر زندگی و معیشت این گروه را به بنبست برساند. فقدان چنین چارچوبی، اقتصاد گیگ را به پهنهای با ریسکهای فراگیر بدل کرده است؛ پهنهای که در آن یک بیماری ساده میتواند به معنای حذف کامل درآمد باشد. سازمان بینالمللی کار در گزارش «بررسی تجربه بینالمللی در بیمه اجتماعی: مزایای بیماری برای کارگران گیگ» نشان میدهد چگونه کشورها تلاش کردهاند این خلأ را پر کنند و از گستردهتر شدن نابرابری جلوگیری نمایند. مزایای بیماری، که بهمنزله جایگزین درآمد در دورههای ناتوانی از کار عمل میکنند، ستون اعتماد و ثبات در هر نظام رفاه اجتماعیاند؛ ستونی که در دوران همهگیری کرونا با اهمیتی مضاعف آشکار شد. هنگامی که بسیاری از کارگران پلتفرمی ناگهان در قرنطینه قرار گرفتند یا به دلیل بیماری از بازار کار کنار گذاشته شدند، نبود این مزایا آنان را در برابر فقر لحظهای و بیدفاعی مطلق آسیبپذیر کرد. همین تجربه جهانی، ضرورت بازطراحی سیاستهای حمایتی را نه در قالب راهکارهای موقت، بلکه در قالب ساختاری پایدار و فراگیر برجسته ساخت. در بسیاری از کشورها، اصلاح حمایت اجتماعی کارگران غیرسنتی با بازشناسی جایگاه حقوقی آنان آغاز شده و با ترکیب بیمه اجتماعی و مسئولیت پلتفرمها ادامه یافته است. مدلهای موفق، هزینهها را میان دولت، صندوقهای بیمه و پلتفرمها تقسیم میکنند تا کارگر در زمان بیماری یا افت فعالیت، حمایت پایدار داشته باشد. چالش اصلی، تأمین مالی است؛ زیرا درآمد متغیر و نبود کارفرما، الگوهای سنتی بیمه را ناکارآمد میکند. کشورها با حقبیمه شناور، مشارکت الزامی پلتفرمها و مشوقهای مالیاتی، پوشش این گروهها را تقویت کردهاند. سیاستگذاری کارآمد، تنها با مشارکت و صدا یافتن خود کارگران کامل میشود. شفافیت در ثبتنام، دسترسی دیجیتال به پروندهها، امکان اعتراض و نقشآفرینی در فرایند طراحی مقررات، نظام حمایتی را کارآمد و عادلانه میسازد. درس همهگیری روشن بود: اقدامهای اضطراری میتوانند به آزمایشگاه سیاستهای پایدار بدل شوند، اگر ارادهای روشن برای اصلاح وجود داشته باشد. اکنون زمان آن رسیده است که دولتها، بهویژه در کشورهایی که اقتصاد پلتفرمی با سرعت در حال گسترش است، چارچوبی حقوقی و سازمانی بنا کنند که کارگران گیگ را همچون دیگر گروههای شغلی پوشش دهد.