دستورالعمل جدید بازرسی از کارکنان دورکار
آریا بهاروند روزنامه نگار
با گسترش شتابان الگوی دورکاری و افزایش سهم مشاغل غیرمتمرکز در اقتصاد ایران، نحوه بازرسی و تأیید اشتغال این گروه از کارگران به یکی از مهمترین دغدغههای کارفرمایان، بازرسان و بیمهشدگان تبدیل شده است. حالا سازمان تأمیناجتماعی از دستورالعملی تازه سخن میگوید؛ دستورالعملی که قرار است مسیر رسیدگی به وضعیت شاغلان دورکار را روشنتر، منسجمتر و قابل اتکاتر کند.
چارچوب تازه بازرسی
معاون بیمهای سازمان تأمیناجتماعی، محمد محمدی، اعلام کرده که با اجرای دقیق مفاد بخشنامههای مربوط به بازرسی کارگاهها، تدابیر تازهای برای تشخیص وضعیت شاغلان دورکار در نظر گرفته شده است. او توضیح میدهد که در گذشته، دورکاری به دلیل نبود حضور فیزیکی در کارگاه، گاه موجب اختلاف نظر در تشخیص اشتغال یا در روند ثبت و ارسال لیست بیمه میشد، اما اکنون فرایندها بهگونهای طراحی شده که بازرسان بتوانند براساس معیارهای روشن، اشتغال این دسته از کارکنان را تأیید کنند.
این دستورالعمل بر پایه بند «۷» بخشنامه تنقیح و تجمیع بازرسی کارگاهها و نیز مکاتبه رسمی معاونت بیمهای در شانزدهم دیماه سال گذشته استوار است؛ مجموعهای که چارچوبی برای مواجهه با مشاغلی ارائه میدهد که ماهیت آنها بر دورکاری، پراکندگی جغرافیایی یا ارائه خدمت خارج از محیط کار استوار است. مشاغلی از اصحاب رسانه و تولیدکنندگان محتوا گرفته تا سرویسکاران، نصابان آسانسور، تعمیرکاران لوازم خانگی، فریلنسرهای دیجیتال و شرکتهای فعال در کسبوکارهای فضای مجازی.
تأکید بر تداوم بیمه
سازمان تأمیناجتماعی میگوید اساس این دستورالعمل در وهله نخست جلوگیری از هرگونه وقفه در دریافت حق بیمه کارکنان است. بر پایه ماده ۴ قانون تأمیناجتماعی، کارفرمایان موظفاند برای همه کارکنان شاغل، حتی اگر محل کار ثابتی نداشته باشند، حق بیمه را بهطور مستمر پرداخت کنند؛ بنابراین بازرسان نیز وظایف مشخصی دارند تا در فرایند بازرسی، وضعیت اشتغال کارگران دورکار را منطبق با این ماده بررسی و تأیید کنند.
محمدی توضیح میدهد که هدف اصلی این فرآیند جلوگیری از تضییع حقوق کارگران دورکاری است که اگرچه در محیط کار مستقر نیستند، اما از منظر قانون کار و بیمه، کارگر محسوب میشوند. بر اساس دستورالعمل اخیر، تأیید اشتغال این افراد باید با دقت و حساسیت انجام شود تا هم کارفرما بتواند لیست ماهانه را بدون مشکل ارسال کند و هم از بروز اختلافهای بعدی جلوگیری شود.
مسئولیت مستقیم بازرسان
بر اساس اعلام جدید، بازرسان تأمیناجتماعی موظفاند در مراجعه به کارگاهها و شرکتها، علاوه بر کنترل حضور کارکنان ثابت، درباره کارکنانی که کارفرما اعلام میکند در وضعیت دورکاریاند نیز بررسیهای لازم را انجام دهند. این بررسی ممکن است از طریق مشاهده اطلاعات کارفرما، گفتوگو با مسئولان کارگاه، بررسی لیستهای بیمه پیشین یا سایر مدارک و مستندات صورت گیرد. نکته مهمی که سازمان بر آن تأکید دارد، لزوم درج اسامی کارکنان دورکار در گزارش بازرسی است. این اقدام برای آن صورت میگیرد که وضعیت فرد در سوابق کارگاه ثبت شود و در دورههای بازرسی بعدی، مبنای تطبیق قرار گیرد. به بیان دیگر، اگر کارفرما فردی را در لیست بیمه معرفی کرده باشد اما بنا به ماهیت شغل در محل کار حضور نداشته باشد، بازرسان باید گزینه «عدم حضور» را درج کنند و سپس با توضیح مشروح، وضعیت اشتغال او را تأیید نمایند.
توجه به ماهیت شغل
در دستورالعمل جدید، تشخیص اشتغال دورکار به ارزیابی نوع فعالیت نیز وابسته است. بسیاری از مشاغل در عصر دیجیتال ماهیتی دارند که نیازمند حضور فیزیکی نیست، اما این به معنای غیرفعال بودن یا اشتغالنداشتن فرد نیست. برای مثال روزنامهنگاری، تولید محتوا، طراحی گرافیک، برنامهنویسی، تحلیل داده یا مدیریت شبکههای اجتماعی مشاغلیاند که بیشتر در فضای مجازی و خارج از محیط کار انجام میشوند.
محمدی توضیح میدهد که بازرسان در چنین شرایطی باید «اهمیت شغل» و «واقعیت اشتغال» را مبنا قرار دهند. به گفته او، اگر فرد در لیست بیمه حضور دارد، شرح وظایف شغلیاش با دورکاری سازگار است و کارفرما نیز دورکاری او را تأیید میکند، بازرسان میتوانند اشتغال او را تأیید کرده و در گزارش خود توضیحات کامل درج کنند.
شفافیت در گزارشدهی
یکی از محورهای اصلی این دستورالعمل، شفافیت در نگارش گزارش بازرسی است. بر اساس این ابلاغیه، بازرسان باید در گزارش نهایی، همه اسامی افراد دورکار را بهطور کامل ذکر کنند و نحوه بررسی و دلایل تأیید اشتغال آنان را نیز توضیح دهند. این توضیحات مبنای تصمیمگیریهای بعدی در حوزه بیمه، حسابرسی و رفع اختلاف خواهد بود.
سازمان تأمیناجتماعی امید دارد این سطح از شفافیت بتواند به کاهش دعاوی بین کارفرمایان و بیمهشدگان کمک کند. در سالهای اخیر، با رشد فعالیتهای آنلاین و ظهور کسبوکارهای غیرمتمرکز، این اختلافها قابل توجه بوده است؛ بهویژه در حوزههایی که تعداد زیادی از کارکنان به صورت پروژهای یا بر پایه زمانهای شناور فعالیت میکنند.
پاسخ به نیازهای عصر جدید
دورکاری پدیدهای است که سالها در کشور وجود داشته، اما در دو سال اخیر و همزمان با رشد اقتصاد دیجیتال و فراگیر شدن خدمات آنلاین، ابعاد تازهای یافته است. برخی شرکتها بهطور کامل غیرحضوری اداره میشوند و برخی دیگر ترکیبی از کارکنان حضوری و دورکار دارند. این تنوع موجب شده شیوههای سنتی بازرسی کارگاهها دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نباشد.
محمدی میگوید این دستورالعمل تلاشی است برای همگامسازی فرآیندهای سازمان با نیازهای جدید بازار کار. او اعلام میکند که بازنگریهای بعدی نیز در دستور کار قرار دارد تا پوشش بیمهای شاغلان غیرمتمرکز با دقت بیشتری اعمال شود و دغدغههای کارفرمایان و کارگران دورکار کاهش یابد.
مزایای اجرای دستورالعمل
کارشناسان تأمیناجتماعی معتقدند اجرای این دستورالعمل میتواند سه نتیجه مهم به همراه داشته باشد:
۱. حفاظت از حقوق بیمهای شاغلان دورکار
با درج نام و تأیید اشتغال، سوابق بیمهای افراد بدون وقفه ثبت میشود و در آینده، برای بازنشستگی، ازکارافتادگی یا بهرهمندی از خدمات حمایتی دچار مشکل نمیشوند.
۲. شفافیت برای کارفرمایان
کارفرمایانی که تعداد زیادی نیروی دورکار دارند، تکلیف خود را میدانند و بازرسیها برایشان قابل پیشبینیتر میشود.
۳. پیشگیری از اختلافات حقوقی
وقتی وضعیت اشتغال دورکاران در گزارشهای رسمی بازرسان ثبت شود، بسیاری از اختلافهای بعدی درباره اشتغال یا عدم حضور حل میشود.
چارچوب تازه بازرسی
معاون بیمهای سازمان تأمیناجتماعی، محمد محمدی، اعلام کرده که با اجرای دقیق مفاد بخشنامههای مربوط به بازرسی کارگاهها، تدابیر تازهای برای تشخیص وضعیت شاغلان دورکار در نظر گرفته شده است. او توضیح میدهد که در گذشته، دورکاری به دلیل نبود حضور فیزیکی در کارگاه، گاه موجب اختلاف نظر در تشخیص اشتغال یا در روند ثبت و ارسال لیست بیمه میشد، اما اکنون فرایندها بهگونهای طراحی شده که بازرسان بتوانند براساس معیارهای روشن، اشتغال این دسته از کارکنان را تأیید کنند.
این دستورالعمل بر پایه بند «۷» بخشنامه تنقیح و تجمیع بازرسی کارگاهها و نیز مکاتبه رسمی معاونت بیمهای در شانزدهم دیماه سال گذشته استوار است؛ مجموعهای که چارچوبی برای مواجهه با مشاغلی ارائه میدهد که ماهیت آنها بر دورکاری، پراکندگی جغرافیایی یا ارائه خدمت خارج از محیط کار استوار است. مشاغلی از اصحاب رسانه و تولیدکنندگان محتوا گرفته تا سرویسکاران، نصابان آسانسور، تعمیرکاران لوازم خانگی، فریلنسرهای دیجیتال و شرکتهای فعال در کسبوکارهای فضای مجازی.
تأکید بر تداوم بیمه
سازمان تأمیناجتماعی میگوید اساس این دستورالعمل در وهله نخست جلوگیری از هرگونه وقفه در دریافت حق بیمه کارکنان است. بر پایه ماده ۴ قانون تأمیناجتماعی، کارفرمایان موظفاند برای همه کارکنان شاغل، حتی اگر محل کار ثابتی نداشته باشند، حق بیمه را بهطور مستمر پرداخت کنند؛ بنابراین بازرسان نیز وظایف مشخصی دارند تا در فرایند بازرسی، وضعیت اشتغال کارگران دورکار را منطبق با این ماده بررسی و تأیید کنند.
محمدی توضیح میدهد که هدف اصلی این فرآیند جلوگیری از تضییع حقوق کارگران دورکاری است که اگرچه در محیط کار مستقر نیستند، اما از منظر قانون کار و بیمه، کارگر محسوب میشوند. بر اساس دستورالعمل اخیر، تأیید اشتغال این افراد باید با دقت و حساسیت انجام شود تا هم کارفرما بتواند لیست ماهانه را بدون مشکل ارسال کند و هم از بروز اختلافهای بعدی جلوگیری شود.
مسئولیت مستقیم بازرسان
بر اساس اعلام جدید، بازرسان تأمیناجتماعی موظفاند در مراجعه به کارگاهها و شرکتها، علاوه بر کنترل حضور کارکنان ثابت، درباره کارکنانی که کارفرما اعلام میکند در وضعیت دورکاریاند نیز بررسیهای لازم را انجام دهند. این بررسی ممکن است از طریق مشاهده اطلاعات کارفرما، گفتوگو با مسئولان کارگاه، بررسی لیستهای بیمه پیشین یا سایر مدارک و مستندات صورت گیرد. نکته مهمی که سازمان بر آن تأکید دارد، لزوم درج اسامی کارکنان دورکار در گزارش بازرسی است. این اقدام برای آن صورت میگیرد که وضعیت فرد در سوابق کارگاه ثبت شود و در دورههای بازرسی بعدی، مبنای تطبیق قرار گیرد. به بیان دیگر، اگر کارفرما فردی را در لیست بیمه معرفی کرده باشد اما بنا به ماهیت شغل در محل کار حضور نداشته باشد، بازرسان باید گزینه «عدم حضور» را درج کنند و سپس با توضیح مشروح، وضعیت اشتغال او را تأیید نمایند.
توجه به ماهیت شغل
در دستورالعمل جدید، تشخیص اشتغال دورکار به ارزیابی نوع فعالیت نیز وابسته است. بسیاری از مشاغل در عصر دیجیتال ماهیتی دارند که نیازمند حضور فیزیکی نیست، اما این به معنای غیرفعال بودن یا اشتغالنداشتن فرد نیست. برای مثال روزنامهنگاری، تولید محتوا، طراحی گرافیک، برنامهنویسی، تحلیل داده یا مدیریت شبکههای اجتماعی مشاغلیاند که بیشتر در فضای مجازی و خارج از محیط کار انجام میشوند.
محمدی توضیح میدهد که بازرسان در چنین شرایطی باید «اهمیت شغل» و «واقعیت اشتغال» را مبنا قرار دهند. به گفته او، اگر فرد در لیست بیمه حضور دارد، شرح وظایف شغلیاش با دورکاری سازگار است و کارفرما نیز دورکاری او را تأیید میکند، بازرسان میتوانند اشتغال او را تأیید کرده و در گزارش خود توضیحات کامل درج کنند.
شفافیت در گزارشدهی
یکی از محورهای اصلی این دستورالعمل، شفافیت در نگارش گزارش بازرسی است. بر اساس این ابلاغیه، بازرسان باید در گزارش نهایی، همه اسامی افراد دورکار را بهطور کامل ذکر کنند و نحوه بررسی و دلایل تأیید اشتغال آنان را نیز توضیح دهند. این توضیحات مبنای تصمیمگیریهای بعدی در حوزه بیمه، حسابرسی و رفع اختلاف خواهد بود.
سازمان تأمیناجتماعی امید دارد این سطح از شفافیت بتواند به کاهش دعاوی بین کارفرمایان و بیمهشدگان کمک کند. در سالهای اخیر، با رشد فعالیتهای آنلاین و ظهور کسبوکارهای غیرمتمرکز، این اختلافها قابل توجه بوده است؛ بهویژه در حوزههایی که تعداد زیادی از کارکنان به صورت پروژهای یا بر پایه زمانهای شناور فعالیت میکنند.
پاسخ به نیازهای عصر جدید
دورکاری پدیدهای است که سالها در کشور وجود داشته، اما در دو سال اخیر و همزمان با رشد اقتصاد دیجیتال و فراگیر شدن خدمات آنلاین، ابعاد تازهای یافته است. برخی شرکتها بهطور کامل غیرحضوری اداره میشوند و برخی دیگر ترکیبی از کارکنان حضوری و دورکار دارند. این تنوع موجب شده شیوههای سنتی بازرسی کارگاهها دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نباشد.
محمدی میگوید این دستورالعمل تلاشی است برای همگامسازی فرآیندهای سازمان با نیازهای جدید بازار کار. او اعلام میکند که بازنگریهای بعدی نیز در دستور کار قرار دارد تا پوشش بیمهای شاغلان غیرمتمرکز با دقت بیشتری اعمال شود و دغدغههای کارفرمایان و کارگران دورکار کاهش یابد.
مزایای اجرای دستورالعمل
کارشناسان تأمیناجتماعی معتقدند اجرای این دستورالعمل میتواند سه نتیجه مهم به همراه داشته باشد:
۱. حفاظت از حقوق بیمهای شاغلان دورکار
با درج نام و تأیید اشتغال، سوابق بیمهای افراد بدون وقفه ثبت میشود و در آینده، برای بازنشستگی، ازکارافتادگی یا بهرهمندی از خدمات حمایتی دچار مشکل نمیشوند.
۲. شفافیت برای کارفرمایان
کارفرمایانی که تعداد زیادی نیروی دورکار دارند، تکلیف خود را میدانند و بازرسیها برایشان قابل پیشبینیتر میشود.
۳. پیشگیری از اختلافات حقوقی
وقتی وضعیت اشتغال دورکاران در گزارشهای رسمی بازرسان ثبت شود، بسیاری از اختلافهای بعدی درباره اشتغال یا عدم حضور حل میشود.