printlogo


یادداشت
رفع فقر و نابرابری، پیش‌نیاز توسعه
مرتضی افقه - اقتصاددان

کشورهای درحال توسعه، وجوه مشترکی دارند که به اذعان اغلب کارشناسان، فقر، نابرابری و بیکاری، در راس آنها قرار دارند. اهمیت رفع یا کاهش این سه شاخص، در فرآیند توسعه یک کشور، به حدی مهم است که دادلی سیرز  (Dudley Seers)، متفکر مشهور، تعریف خود از توسعه را برپایه رفع این سه مشکل بنانهاده است و  می‌گوید: «سوالی که باید درباره فرآیند توسعه یک کشور پرسید، آن است که: چه اتفاقی برای فقر افتاده است؟ چه اتفاقی برای بیکاری افتاده است؟ چه اتفاقی برای نابرابری افتاده است؟ اگر یک یا دو مورد از این سه مشکل اساسی، بدتر شده‌ باشند یا (به‌خصوص) اگرهر سه مورد بدتر شده باشند، توسعه رخ نداده است.» اگرچه این تعریف از توسعه، در دهه شصت میلادی ارائه شده، برای بسیاری از کشورهای درحال توسعه -از جمله ایران- این بینش هنوز به عنوان یک هدف برنامه‌ای، دست‌یافتنی است. با وجود قابلیت‌های انسانی و طبیعی فراوان برای رهایی از این سه معضل اساسی،  هنوز مشکل فقر، نابرابری و بیکاری، در راس مسائل است. بر این اساس، شناسایی فقرای مطلق در جامعه و محو آن به عنوان اولویت کاری دولت، یک ضرورت انکارناپذیر است. اگر تعداد قابل‌توجهی فقیر مطلق در جامعه وجود داشته باشد، قطعا فرآیند توسعه اتفاق نمی‌افتد. توسعه، فرآیندی نرم‌افزاری است و اگر قرار است جامعه رشد کند، باید انسان‌های توسعه‌یافته داشته باشد و این یک فرآیند زمانبر و طولانی است. هرجامعه‌ای که بخواهد به مرحله توسعه‌یافتگی  برسد، باید مطمئن شود که فقیر مطلق ندارد و یا آمار آن، به حداقل رسیده است. دولت و مجموعه نظام، باید اولویت خود را بر کاهش قابل‌ملاحظه فقر مطلق بگذارند. اگر این موضوع را بپذیریم، باید ابتدا ملاک‌هایی برای شناسایی افراد فقیر داشته باشیم. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، پیشرفت‌های خوبی در شناسایی داشته است، اما برای اینکه این روند کامل شود، نیاز به حمایت همه‌جانبه دولت دارد. پس از شناسایی فقرا باید رفع فقر در برنامه‌های کوتاه‌مدت (بودجه‌های سالانه) و میان‌مدت (برنامه‌های توسعه) در اولویت قرار گرفته و بخشی از منابع درآمدی چون نفت و مالیات به این امر اختصاص پیدا کند. اصلاح برخی سیاست‎های غلط اقتصادی از جمله نحوه پرداخت یارانه نقدی به شیوه فعلی و همچنین تقویت نظام تامین‌اجتماعی، می‏تواند در این زمینه اثرگذار باشد.