در دومین همایش ملی «چالش‌های آکچوئری در صندوق‌های بازنشستگی کشور» که سه‌شنبه هفته گذشته (6 بهمن 1394) برگزار شد، رئیس هیئت‌مدیره سازمان تامین‌اجتماعی پایداری سازمان‌های بیمه‌گر اجتماعی را یکی از مهم‌ترین موضوعات در بررسی عملکرد نظام رفاه و تامین‌اجتماعی دانست و اظهار داشت: «حاکمیت قانون از شاخصه‌های اصلی موفقیت و بقای سازمان‌های بیمه‌گر اجتماعی است.» در این همایش که از سوی موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی با مشارکت سازمان تامین‌اجتماعی، صندوق بازنشستگی کشوری، صندوق بازنشستگی، پس‌انداز و رفاه کارکنان صنعت نفت و انجمن محاسبات بیمه و مالی ایران و با حضور مدیران، کارشناسان و فعالان حوزه رفاه و تامین‌اجتماعی در مرکز مطالعات بهره‌وری و منابع انسانی سازمان مدیریت صنعتی برگزار شد، ناتوانی در اندازه‌گیری بحران در صندوق‌ها، تغییر هرم سنی و پیری جمعیت، رکود اقتصادی، صورت‌های مالی غیرشفاف و مبهم و از همه مهم‌تر عدم وجود مرجعی ناظر بر عملکرد صندوق‌های بیمه‌ای به‌عنوان مهم‌ترین عوامل دخیل در بحرانی بودن وضعیت صندوق‌های بازنشستگی کشور مورد بحث و بررسی قرار گرفت و راهکارهای برون‌رفت از آن تشریح شد.

 

 دولت‌ها از اصلاحات بیمه‌ای سلب مسئولیت کرده‌اند

یکی از اعضای هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی نیز در این همایش با اشاره به اینکه نظام تصمیم‌گیری در حوزه بازنشستگی کشور نظامی معیوب و ناکارآمد است، گفت: «متاسفانه در ایران هیچ دولتی مسئولیت اصلاحات پارامتریک و آکچوئری در صندوق‌های بازنشستگی را بر عهده نمی‌گیرد.» دکتر صابر شیبانی با اشاره به فاجعه‌بار بودن برخی اتفاقات رخ‌داده در مورد صندوق‌های بازنشستگی اظهار داشت: «ورشکستگی صندوق‌ها با بانک هیچ تفاوتی ندارد و با توجه به اینکه در کشورهای دیگر صندوق‌های بازنشستگی جزو موسسات مالی و اعتباری محسوب می‌شوند، ورشکستگی یک صندوق اتفاق دردناکی است.» وی افزود: «سازوکار مشخص مالی، از ابزارهای ضروری در صندوق‌های بازنشستگی برای رسیدن به پایداری است که باید با منبع تامین درآمدی متناسب با تعداد بیمه‌شدگان صندوق همراه شود.» این استاد دانشگاه با اشاره به وابستگی اقتصاد کشور به بودجه‌های نفتی اظهار داشت: «با توجه به مشکلات اقتصادی کشور، ادامه کمک‌های بی‌رویه دولت به صندوق‌های بازنشستگی غیرممکن، غیرمنطقی، ناعادلانه و نامشروع است.» شیبانی عوامل جمعیتی، مدیریتی و مالی را در شکل‌گیری بحران در برخی صندوق‌های بازنشستگی کشور موثر دانست و اضافه کرد: «بازنشستگی پیش از موعد، سن بازنشستگی پایین، افزایش امید به زندگی، رشد جمعیت مستمری‌بگیران و... ازجمله عواملی است که در این بحران موثر بوده است.»

 

 راهکارهای خروج صندوق‌های بازنشستگی از بحران

دکتر محمدحسین شریف‌زادگان، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی و اولین وزیر رفاه و تامین‌اجتماعی، نیز با مروری بر اهمیت وجودی صندوق‌های بازنشستگی در کشورهای مختلف اظهار داشت: «صندوق‌های بیمه‌گر اجتماعی وظیفه خرید ریسک‌های مربوط به آینده را بر عهده دارند.» وی فضای کنونی حاکم بر صندوق‌های بازنشستگی کشور را توام با مشکلات مالی فراوان دانست و اضافه کرد: «در ایران بحران صندوق‌های بازنشستگی پس از بحران آب و بحران زیست‌محیطی، سومین بحران جدی و مشکل‌ساز در آینده شناخته می‌شود.» وی در بیان علل اصلی شکل‌گیری چنین بحرانی اظهار داشت: «عمده‌ترین علت به بحران سالمندی جمعیت برمی‌گردد که در کنار بحران‌های اقتصادی، بحران ناشی از تحمیل برخی سیاست‌های غیرکارشناسی دولت‌های گذشته، بحران کاهش سن بازنشستگی، بحران بدهی‌های نهاد دولت به سازمان‌های بیمه‌گر و عدم اقبال به محاسبات بیمه‌ای (آکچوئری)، بحرانی عمیق و خطرناک را در صندوق‌های بازنشستگی به بار آورده است.» مدیرعامل اسبق سازمان تامین‌اجتماعی، مدیریت ریسک شامل بازطراحی نظام‌های صندوق‌های بازنشستگی، اصلاحات پارامتریک و نظارت بر صندوق‌ها، مدیریت دارایی‌ها با تخصیص بهینه منابع با توجه به تعهدات، مدیریت دارایی‌ها و بدهی‌ها و پایش مستمر وضعیت مالی صندوق‌ها را ازجمله سیاست‌ها و راهکارهایی عنوان کرد که در صورت به‌کارگیری آن‌ها، صندوق‌های بازنشستگی از بحران خارج خواهند شد. دکتر شریف‌زادگان استفاده از آکچوئری (محاسبات بیمه‌ای) در برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری صندوق‌های بازنشستگی را اجتناب‌ناپذیر و حیاتی ارزیابی کرد و افزود: «در برخورد با ریسک‌های مالی استفاده از تکنیک‌های ریاضی و آماری راهگشاست. علاوه بر این استفاده از اطلاعات اقتصادی در راستای اعمال محاسبات بیمه‌ای در صندوق‌های بازنشستگی نیز می‌بایست مورد توجه قرار گیرد.»

 

 اکثر صندوق‌های بازنشستگی ایران ورشکسته‌اند

دکتر امین حسن‌زاده، دبیر علمی همایش، نیز در سخنان خود با اشاره به وضعیت نامطلوب صندوق‌های بازنشستگی در کشور، که یکی از بحران‌های سه‌گانه کشور شناخته می‌شود، اظهار داشت: «بالغ بر 17 صندوق بازنشستگی در ایران فعالیت می‌کنند که اکثر قریب به اتفاق آن‌ها ورشکسته هستند.» وی افزود: «به دلیل شرایط بحرانی حاکم بر وضعیت کلی صندوق‌ها، صندوق فولاد و بازنشستگی کشوری، که از مهم‌ترین صندوق‌های کشورند، با کسری شدید منابع مالی مواجه‌اند و همه‌ساله دولت ناچار است مبالغ زیادی را برای انجام تعهدات این صندوق‌ها به آن‌ها تزریق کند.» دکتر امین حسن‌زاده ناتوانی در اندازه‌گیری بحران، پیری جمعیت و تغییر هرم سنی، وضعیت نابسامان اقتصادی، صورت‌های مالی غیرشفاف و مبهم و نبود نظارت را ازجمله عوامل تاثیرگذار در بحرانی شدن وضعیت صندوق‌ها عنوان کرد. وی افزود: «روند رو به رشد سالمندی جمعیت در ایران و افزایش تصاعدی تعداد مستمری‌بگیران و بازنشستگان، سازمان تامین‌اجتماعی را نیز که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین صندوق بازنشستگی کشور است، با چالش مواجه ساخته است.» عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی اضافه کرد: «امنیت اقتصادی در صندوق بازنشستگی و آرامش خاطر اعضای صندوق با عملکرد درست و اصولی صندوق و انجام کامل تعهدات آن ارتباط مستقیم دارد و این مسئله در دوران سالمندی و بازنشستگی از اهمیت بیشتری برخوردار است اما در ایران این وضعیت راضی‌کننده نیست.»

 

 راهکارهای سه‌گانه خروج از بحران صندوق‌های

دکتر مرتضی اعلاباف صباغی نیز در این همایش به سه راهکار اساسی در بهبود وضعیت صندوق‌های بازنشستگی کشور اشاره کرد و گفت: «در حال حاضر ایجاد نهاد ناظر بر عملکرد صندوق‌های بازنشستگی بیشترین اولویت را دارد.» وی بازنگری در سن بازنشستگی صندوق‌ها و افزایش تدریجی این سن را اولویت دوم رسیدگی به وضعیت صندوق‌ها عنوان کرد و گفت: «در همه کشورهای دنیا سن بازنشستگی را بالاتر برده‌اند و اگر قرار است شرایط بحرانی صندوق‌ها را مهار کنیم و نگرانی بیمه‌شدگان و مستمری‌بگیران را برطرف سازیم، سن بازنشستگی باید مطابق با اصول علمی و تجربیات جهانی بالا رود.» عضو هیئت‌علمی موسسه آموزش عالی بیمه اکو دانشگاه علامه طباطبایی تشکیل بازار مستقل برای صندوق‌های بازنشستگی را به‌عنوان راهکاری اساسی مطرح کرد و گفت: «این بازار نقطه شروع صندوق‌های بازنشستگی در دنیاست و حتی قبل از اینکه صندوق‌ها وجود داشته باشند، بازرگانان از طریق بازار خدمات مورد نیاز برای دوران بازنشستگی افراد را ارائه می‌دادند.» وی تاکید کرد: «اگر صندوق‌های بازنشستگی بنا دارند سرمایه‌گذاری‌هایی موفقیت‌آمیز داشته باشند، وجود بازار مستقل و بازار annuity ضروری است.»

 

 تفاوت چالش‌های تامین‌اجتماعی با دیگر صندوق‌ها

مشاور مدیرعامل و نماینده تام‌الاختیار سازمان تامین‌اجتماعی هم در صحبت‌های خود برگزاری چنین همایشی را از دو جهت بااهمیت عنوان کرد و گفت: «این سمینار زمینه‌ای است که در آن مطالبات بیمه‌شدگانی که به بازنشستگی رسیده‌اند مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.» فرخ ملکوند با بیان اینکه می‌توان حیات کشور را به چهار قلمرو سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و بازتوزیعی تقسیم کرد اظهار داشت: «قلمرو بازتوزیعی شامل تامین‌اجتماعی است که نقش موثری در پاسخ‌دهی مشکلات اقتصادی کشور دارد.» وی با بیان اینکه بسیاری از صندوق‌های بازنشستگی در ایران با رویکرد حمایتی از گروه‌های خاص تاسیس شده‌اند، اظهار داشت: «بازنشستگی‌های پیش از موعد و انواع حمایت‌های قانونی تسهیل‌کننده بازنشستگی و... در چارچوب محاسبات بیمه‌ای جایگاهی ندارند و به جای اینکه در قلمرو اقتصادی باشند، به سمت قلمرو بازتوزیعی هدایت می‌شوند.» وی مهم‌ترین نماد قلمرو بازتوزیعی را سازمان تامین‌اجتماعی دانست و اظهار داشت: «به دلیل اینکه در برخی مقاطع زمانی سن بازنشستگی را دستکاری کردیم و سوابق غیرمرتبط را پذیرفتیم، تعداد بازنشستگانی که باید موردحمایت قرار گیرند، بسیار بالا رفته است در صورتی که اگر همان قانون سال 1354 اعمال می‌شد حداقل نیم‌میلیون نفر کمتر بازنشسته می‌شدند.» ملکوند انجام اصلاحات پارامتریک در صندوق‌های بازنشستگی بزرگ را منوط به اراده ملی عنوان کرد و گفت: «این ضرورت بنا به ملاحظات بعد از سال‌ها هنوز مورد اقبال قرار نگرفته و این مسئله در قلمرو اقتصادی بیشتر است.» وی با بیان اینکه چالش‌های سازمان تامین‌اجتماعی با دیگر صندوق‌های بازنشستگی کشور متفاوت است، اظهار داشت: «نرخ رشد شاخص‌های سازمان تامین‌اجتماعی قابل‌قبول است و از این نظر نباید نگرانی عمده‌ای از بابت خطر ورشکستگی این سازمان داشت.» وی افزود: «نگرانی اصلی ما وصول مطالبات روزافزون این سازمان از نهاد دولت و دیگر شخصیت‌های حقیقی و حقوقی است.»