در سال‌های اخیر، مسئله عدالت اقتصادی به یکی از محورهای اصلی بحث‌های سیاست‌گذاری و حکمرانی در ایران تبدیل شده است؛ موضوعی که پیوندی مستقیم با سطح رضایت اجتماعی و احساس برابری در میان شهروندان دارد. در همین چارچوب، مسعود پزشکیان، رئیس دولت چهاردهم، در نشست شورای توسعه فرهنگ قرآنی با تأکید بر ریشه‌های نارضایتی‌های اجتماعی تصریح کرد که بخشی از اعتراضات جامعه ناشی از گلایه مردم نسبت به عملکرد دستگاه‌ها، تبعیض‌ها و نحوه ارائه خدمات عمومی است. به گفته او، اگر عدالت به‌درستی در ساختارهای اجرایی و اقتصادی کشور محقق می‌شد، بسیاری از زمینه‌های شکل‌گیری نارضایتی اجتماعی نیز کاهش می‌یافت. بررسی علمی این موضوع، نیازمند رجوع به شاخص‌های معتبر اقتصادی است؛ شاخص‌هایی که بتوانند تصویری دقیق از وضعیت توزیع ثروت و درآمد در جامعه ارائه دهند.

شاخصی برای سنجش عدالت
در میان شاخص‌های اقتصادی، ضریب جینی یکی از شناخته‌شده‌ترین معیارها برای سنجش میزان نابرابری درآمدی در یک جامعه به شمار می‌رود. این شاخص که در ادبیات اقتصاد به‌عنوان معیاری برای اندازه‌گیری پراکندگی توزیع درآمد یا ثروت شناخته می‌شود، دامنه‌ای میان صفر تا یک دارد. در این مقیاس، عدد صفر نشان‌دهنده برابری کامل در توزیع درآمد است؛ وضعیتی که در آن تمامی افراد جامعه از درآمدی یکسان برخوردارند. در مقابل، عدد یک بیانگر حداکثر نابرابری اقتصادی است؛ شرایطی که در آن تمام درآمد یا ثروت در اختیار یک فرد یا گروه محدود قرار دارد و سایر افراد سهمی از آن ندارند. بر همین اساس، هرچه مقدار ضریب جینی در یک کشور بیشتر باشد، شکاف طبقاتی و نابرابری اقتصادی در آن جامعه نیز بیشتر تلقی می‌شود. از این رو، این شاخص در بسیاری از مطالعات اقتصادی و اجتماعی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحلیل عدالت توزیعی و سنجش کارآمدی سیاست‌های اقتصادی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

تصویر آماری نابرابری درآمدی
بر اساس داده‌های منتشر شده از سوی مرکز آمار ایران، ضریب جینی کشور در سال ۱۴۰۳ معادل ۰.۳۸۷۰ ثبت شده است؛ رقمی که نشان‌دهنده وضعیت توزیع درآمد در میان اقشار مختلف جامعه است. این شاخص در مقایسه با سال پیش از آن با کاهش حدود سه درصدی همراه بوده و از بهبود نسبی عدالت توزیعی در کشور حکایت دارد. همچنین گزارش مرکز آمار نشان می‌دهد که ضریب جینی ثبت‌شده برای سال ۱۴۰۳ کمترین میزان طی ۹ سال گذشته و پایین‌ترین رقم از سال ۱۳۹۴ تاکنون محسوب می‌شود. در مقابل، گزارش‌های منتشرشده از سوی بانک جهانی تصویری متفاوت ارائه می‌کنند. بر اساس تازه‌ترین ارزیابی این نهاد بین‌المللی، ضریب جینی ایران در سال ۲۰۲۳ به ۳۵.۹ درصد رسیده است؛ در حالی که این شاخص برای سال ۲۰۲۲ حدود ۳۴.۸ درصد برآورد شده بود. این افزایش نشان‌دهنده گسترش شکاف درآمدی در کشور از نگاه این نهاد بین‌المللی است. محاسبات بانک جهانی همچنین حاکی از آن است که حدود ۲.۵ درصد از جمعیت ایران ـ معادل بیش از دو میلیون و ۲۵۰ هزار نفر ـ در شرایط فقر مطلق زندگی می‌کنند؛ وضعیتی که در آن درآمد روزانه افراد سه دلار یا کمتر برآورد می‌شود.